Không có một tỷ lệ trùng lặp chung cho mọi khoá luận: mỗi trường, có khi mỗi khoa, tự quy định ngưỡng, phần mềm dùng để kiểm và cách tính. Cùng một con số có thể đạt ở trường này mà chưa đạt ở trường khác, vì một nơi đã loại trích dẫn khỏi phép tính còn nơi kia thì chưa. Muốn biết khoá luận của mình "bao nhiêu là đạt", việc cần làm là tìm và đọc đúng văn bản của trường mình.
Bài này chỉ cách tìm văn bản đó, những câu cần trả lời khi đọc, và việc nên làm khi quy định viết chưa rõ. Bài cố ý không nêu một con số cụ thể nào như chuẩn chung, vì làm vậy dễ khiến bạn tin vào con số truyền miệng thay cho quy định thật.
Vì sao không có con số dùng chung cho mọi nơi
Kiểm tra trùng lặp là công cụ quản lý chất lượng do từng cơ sở đào tạo tổ chức. Các quy chế đào tạo chung thường yêu cầu khoá luận, luận văn phải trung thực và giao cho cơ sở đào tạo quy định cách kiểm, chứ không ấn định một tỷ lệ áp cho tất cả. Vì vậy mỗi trường ban hành văn bản riêng, và văn bản đó được sửa theo thời gian.
Ngay cả khi hai trường cùng ghi một con số, cách đo phía sau con số cũng khác nhau. Trường dùng phần mềm này, trường dùng phần mềm khác; trường so với kho nội bộ lẫn internet, trường chỉ so với internet; trường loại trích dẫn có ngoặc kép, trường tính cả. Chuyển con số từ nơi này sang nơi khác giống như đổi đơn vị đo mà quên đổi số.
Còn một lý do nữa: ngành học. Khoá luận ngành luật trích điều khoản nguyên văn, khoá luận kỹ thuật có công thức và mô tả quy trình chuẩn, khoá luận văn học trích đoạn tác phẩm để phân tích. Một số trường đặt ngưỡng hoặc cách loại trừ khác nhau theo ngành để phản ánh điều đó.
Tìm quy định ở đâu
Quy định về kiểm tra trùng lặp hiếm khi nằm ở một chỗ duy nhất. Bạn nên tìm lần lượt ở các nơi sau và ghi lại số hiệu, ngày ban hành của từng văn bản:
- Quy chế đào tạo của trường: thường có điều về khoá luận tốt nghiệp, nêu nguyên tắc trung thực và dẫn sang văn bản chi tiết.
- Quy định riêng về kiểm tra trùng lặp: nhiều trường ban hành một quyết định riêng nêu phần mềm, ngưỡng, quy trình nộp và xử lý.
- Hướng dẫn của khoa hoặc bộ môn: cụ thể hoá cho ngành, có khi nêu thêm phạm vi loại trừ hoặc mẫu biểu.
- Thông báo của đợt bảo vệ: lịch nộp, cách nộp báo cáo kiểm trùng, người phụ trách, có thể cập nhật so với năm trước.
- Đề cương học phần khoá luận: một số khoa ghi tiêu chí kiểm trùng trực tiếp trong đề cương.
Đọc văn bản mới nhất. Bản hướng dẫn của khoá trước mà anh chị gửi lại có thể đã bị thay. Nếu thấy hai văn bản nói khác nhau, ghi lại cả hai và hỏi phòng đào tạo văn bản nào đang áp dụng cho khoá của mình.
Bảy câu cần trả lời khi đọc quy định
Chỉ đọc con số ngưỡng là chưa đủ. Dùng bảng dưới như phiếu ghi chép: đọc văn bản và điền câu trả lời vào cột giữa.
| Câu hỏi | Câu trả lời của trường bạn | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Dùng phần mềm hay hệ thống nào để kiểm chính thức? | (điền) | Con số tự kiểm bằng công cụ khác không thay thế được |
| Phạm vi văn bản đưa vào kiểm gồm những phần nào? | (điền) | Có hay không có phụ lục, tài liệu tham khảo làm con số đổi nhiều |
| Trích dẫn có ngoặc kép, có ghi nguồn có được loại trừ không? | (điền) | Quyết định khoá luận nhiều trích dẫn có bị bất lợi không |
| Ngưỡng tính trên toàn bài hay có thêm ngưỡng cho một nguồn đơn lẻ? | (điền) | Toàn bài thấp nhưng một nguồn quá lớn vẫn có thể bị xem xét |
| Có mấy mức xử lý tương ứng với các khoảng tỷ lệ? | (điền) | Biết trước hậu quả của từng khoảng |
| Ai thực hiện kiểm: sinh viên tự nộp, người hướng dẫn hay bộ phận chuyên trách? | (điền) | Biết phải nộp tệp cho ai, khi nào |
| Được kiểm chính thức bao nhiêu lần trước hạn? | (điền) | Lên kế hoạch tự kiểm cho phù hợp |
Nếu phiếu còn ô trống sau khi đọc hết các văn bản, đó là câu bạn cần hỏi. Không tự điền theo lời đồn.
Tỷ lệ tổng và tỷ lệ của một nguồn
Báo cáo trùng lặp thường cho hai loại số: tỷ lệ tổng của cả bài và tỷ lệ mà từng nguồn chiếm. Nhiều sinh viên chỉ để ý số thứ nhất. Thực tế, một số quy định còn xem xét riêng trường hợp một nguồn đơn lẻ chiếm tỷ lệ lớn, vì đó thường là dấu hiệu dựa vào một tài liệu quá mức, có khi là chép khoá luận của người khác.
Ví dụ giả định: hai khoá luận cùng có tỷ lệ tổng như nhau. Khoá luận A trùng rải rác với hai mươi nguồn, mỗi nguồn một chút, phần lớn là định nghĩa và tên văn bản. Khoá luận B trùng gần như toàn bộ với một khoá luận năm trước ở chương thực trạng. Con số tổng giống nhau nhưng người chấm sẽ nhìn hai bài rất khác nhau.
Vì vậy, kể cả khi quy định của trường bạn chỉ nêu ngưỡng tổng, hãy tự soát nguồn lớn nhất. Nếu một nguồn chiếm phần đáng kể, đọc lại các đoạn trùng và tự hỏi: phần này có thật sự là phân tích của mình không, hay mình đang đi theo dàn ý và lập luận của người đó.
Ngưỡng nhiều mức và cách xử lý tương ứng
Nhiều trường không chia đơn giản thành "đạt" và "không đạt" mà có vài khoảng. Khoảng thấp nhất được bảo vệ bình thường. Khoảng giữa thường phải sửa và kiểm lại, hoặc được bảo vệ kèm yêu cầu chỉnh sửa. Khoảng cao nhất có thể bị dừng bảo vệ, chuyển sang xem xét theo quy chế. Tên gọi và hậu quả cụ thể của từng khoảng do văn bản của trường quyết định.
Biết trước các khoảng giúp bạn lên kế hoạch thời gian. Nếu lần tự kiểm cho thấy bài đang ở khoảng giữa, bạn vẫn còn đường sửa theo quy trình; nếu đang ở khoảng cao, việc cần làm là báo người hướng dẫn ngay chứ không phải xoay xở một mình.
Cũng lưu ý rằng ngưỡng là điều kiện tối thiểu về thủ tục, không phải tiêu chí chất lượng. Hội đồng vẫn có thể hỏi về một đoạn trùng có vấn đề trong bài có tỷ lệ thấp, và vẫn đánh giá cao một bài có tỷ lệ trích dẫn khá cao nếu mọi trích dẫn đều đúng chỗ, có phân tích đi kèm.
Khi quy định viết chưa rõ: hỏi thế nào cho có câu trả lời
Văn bản nào cũng có chỗ chưa nói hết. Khi gặp ô trống trong phiếu ghi chép, làm theo trình tự sau:
- Hỏi người hướng dẫn trước: thầy cô thường biết cách khoa đang áp dụng trong thực tế.
- Nếu người hướng dẫn cũng chưa chắc, gửi câu hỏi tới bộ phận phụ trách kiểm trùng hoặc phòng đào tạo qua kênh chính thức như email của trường hoặc hệ thống hỏi đáp của trường.
- Viết câu hỏi cụ thể: nêu tên văn bản, điều khoản, và tình huống của mình. Ví dụ: "Theo quyết định số…, trích dẫn có ngoặc kép có được loại trừ khi tính tỷ lệ cho khoá luận ngành… không ạ?"
- Lưu câu trả lời bằng văn bản. Nếu sau này có cách hiểu khác, bạn có căn cứ để trình bày.
- Chia sẻ câu trả lời cho các bạn cùng khoá qua lớp trưởng hoặc nhóm lớp, để cả lớp hiểu cùng một cách.
Tránh dựa vào bài đăng trên mạng xã hội hay lời kể của khoá trước để quyết định. Quy định có thể đã đổi, và lời kể thường bỏ mất chi tiết quan trọng như phạm vi tính.
Đạt ngưỡng chưa có nghĩa là xong việc
Khi báo cáo cho con số dưới ngưỡng, việc còn lại là đọc từng đoạn tô màu một lần nữa. Một câu chép nguyên văn từ tài liệu mà quên ghi nguồn vẫn là lỗi về trung thực học thuật, dù chỉ chiếm một phần rất nhỏ trong tỷ lệ. Ngược lại, một đoạn trích dẫn dài có ghi nguồn đầy đủ thì không phải lỗi, chỉ cần cân nhắc xem có thể rút ngắn và phân tích thêm không.
Hãy coi tỷ lệ như đèn báo trên bảng điều khiển: đèn tắt không có nghĩa xe hoàn hảo, đèn sáng không có nghĩa xe hỏng nặng. Đọc báo cáo, hiểu vì sao từng đoạn bị đánh dấu, và giữ lại báo cáo cùng tệp đã kiểm. Khi đứng trước hội đồng, khả năng giải thích từng đoạn mới là điều giúp bạn yên tâm.
Một cách tự soát đơn giản: in danh sách các đoạn tô màu ra một trang riêng, bên cạnh mỗi đoạn ghi một chữ phân loại như "trích dẫn", "định nghĩa có nguồn", "mẫu biểu", "tên riêng" hoặc "cần sửa". Nếu cột "cần sửa" còn dòng nào, xử lý dòng đó trước khi nộp. Nếu tất cả đã có nhãn hợp lệ, trang này cũng là tài liệu tốt để mang theo khi gặp người hướng dẫn lần cuối.
Cũng nên nhớ rằng quy định có thể khác giữa khoá luận và các loại bài khác trong cùng trường, như tiểu luận học phần hay đồ án môn học. Đừng mang ngưỡng của khoá luận áp cho bài khác hoặc ngược lại; mỗi loại bài đọc đúng văn bản dành cho nó.
Câu hỏi thường gặp
Có quy định chung nào về tỷ lệ trùng lặp khoá luận áp cho mọi trường không?
Không có một con số chung dùng cho mọi nơi. Các quy chế đào tạo thường giao cơ sở đào tạo tự quy định cách kiểm và ngưỡng, nên bạn cần đọc văn bản hiện hành của trường mình.
Con số anh chị khoá trước nói có tin được không?
Chỉ nên coi là gợi ý để đi tìm văn bản. Quy định có thể đã thay đổi, và con số truyền miệng thường thiếu phạm vi tính, phần mềm dùng, cách loại trừ trích dẫn.
Tự kiểm ra con số thấp hơn ngưỡng thì có yên tâm được không?
Chưa. Mỗi phần mềm so với kho dữ liệu khác nhau nên con số tự kiểm có thể khác kết quả chính thức. Dùng kết quả tự kiểm để sửa bài, còn đạt hay không thì theo báo cáo của hệ thống trường chỉ định.
Quy định chỉ nêu ngưỡng tổng thì có cần để ý nguồn lớn nhất không?
Nên để ý. Một nguồn đơn lẻ chiếm tỷ lệ lớn thường cho thấy bài dựa quá nhiều vào một tài liệu, và người chấm có thể hỏi về điều đó dù tỷ lệ tổng vẫn dưới ngưỡng.
Khoá luận nhiều trích dẫn nguyên văn có bị bất lợi không?
Tuỳ trường có loại trừ trích dẫn khỏi tỷ lệ hay không. Nếu không loại trừ, hãy cân nhắc rút ngắn trích dẫn, chuyển bớt sang diễn giải có ghi nguồn và hỏi người hướng dẫn về cách trình bày.
Hỏi phòng đào tạo thế nào để có câu trả lời rõ ràng?
Gửi câu hỏi qua kênh chính thức, nêu tên văn bản, điều khoản và tình huống cụ thể của mình, rồi lưu câu trả lời bằng văn bản để dùng khi cần.