Khi luận văn phát triển từ bài báo đã đăng, khoá luận đại học hay đề tài nghiên cứu cũ của chính mình, phần mềm vẫn báo trùng vì nó chỉ so chữ, không biết ai là tác giả. Cách xử lý đúng là khai báo rõ ở những chỗ quy định cho phép (lời cam đoan, phần mở đầu, chú thích đầu chương, danh mục công trình đã công bố), ghi nguồn như với tài liệu của người khác, và viết phần cũ thành phần mới chứ không chép lại nguyên văn.
Bài này đi qua các tình huống thường gặp, chỗ khai báo, chuyện quyền sử dụng khi bài báo đã chuyển quyền cho tạp chí, và cách trình bày với người hướng dẫn, hội đồng. Bài không bàn lại định nghĩa tự đạo văn; nếu cần, bạn đọc phần đạo đức nghiên cứu trong tài liệu của trường. Mọi điều kiện cụ thể theo quy định hiện hành của cơ sở đào tạo và của tạp chí liên quan.
Vì sao bài của chính mình vẫn bị báo trùng
Phần mềm kiểm tra trùng lặp so văn bản của bạn với kho dữ liệu gồm trang web, bài báo đã đăng, và với nhiều trường là kho luận văn, khoá luận đã nộp. Nếu bài báo của bạn đã đăng trên tạp chí có bản điện tử, hoặc khoá luận đại học của bạn đã nằm trong kho của trường, luận văn mới sẽ khớp với chúng. Báo cáo hiển thị tên nguồn, không hiển thị "đây là của chính tác giả".
Vì thế, việc bị báo trùng với bài của mình không có gì bất thường. Điều quan trọng là người đọc báo cáo, tức người hướng dẫn, bộ phận kiểm trùng và hội đồng, có thông tin để hiểu đó là sự kế thừa hợp lệ. Thông tin đó đến từ việc khai báo của bạn, và khai báo càng sớm, càng rõ thì càng ít phải giải thích về sau.
Cũng có giới hạn: một số quy định không chấp nhận việc dùng lại nguyên văn một phần lớn công trình cũ làm phần chính của công trình mới, dù là của chính mình, vì mỗi bằng cấp đòi hỏi một đóng góp mới. Đọc quy định của trường về việc sử dụng kết quả nghiên cứu đã công bố trước khi quyết định cấu trúc luận văn.
Các tình huống thường gặp và điểm cần lưu ý
Mỗi loại công trình cũ có lưu ý riêng. Bảng dưới gom những điểm chính.
| Công trình cũ | Vì sao bị báo trùng | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Bài báo đã đăng, mình là tác giả duy nhất | Bài có bản điện tử trên tạp chí | Khai báo, ghi nguồn; xem thoả thuận với tạp chí về việc dùng lại |
| Bài báo đồng tác giả | Như trên | Nêu rõ phần đóng góp của mình; hỏi ý kiến đồng tác giả theo thông lệ của ngành |
| Khoá luận đại học cùng hướng | Khoá luận nằm trong kho của trường | Đọc quy định về phát triển đề tài từ khoá luận; phần mới phải rõ |
| Đề tài nghiên cứu cấp cơ sở, đề tài sinh viên | Báo cáo đề tài có thể đã được lưu | Ghi rõ đề tài, vai trò của mình, quyền sử dụng dữ liệu |
| Bài hội thảo, kỷ yếu | Kỷ yếu có bản điện tử hoặc đã được lưu | Khai báo như bài báo; kiểm điều kiện của ban tổ chức |
| Tiểu luận học phần cao học | Tiểu luận đã nộp qua hệ thống | Hỏi người hướng dẫn; nhiều nơi chấp nhận phát triển nếu ghi rõ |
Nếu công trình cũ có đồng tác giả hoặc dùng dữ liệu của một dự án chung, việc dùng lại còn liên quan đến người khác. Trao đổi trước với những người liên quan và với người hướng dẫn.
Đọc quy định về việc dùng lại kết quả của mình
Trước khi viết, tìm trong quy chế đào tạo và quy định riêng của trường các điều về việc sử dụng kết quả nghiên cứu đã công bố trong luận văn. Một số nơi khuyến khích học viên công bố bài báo từ đề tài trong quá trình học, rồi đưa kết quả vào luận văn; một số nơi đặt điều kiện về cách trình bày, về tỷ lệ phần đã công bố trong luận văn, hoặc yêu cầu liệt kê trong danh mục công trình.
Nếu quy định chưa nói rõ, hỏi người hướng dẫn và bộ phận phụ trách bằng câu hỏi cụ thể: "Chương ba của luận văn phát triển từ bài báo đã đăng năm…, em trình bày và khai báo thế nào cho đúng quy định ạ?". Lưu câu trả lời bằng văn bản.
Với bài báo, còn một lớp quy định nữa là của tạp chí. Khi đăng bài, nhiều tạp chí yêu cầu tác giả ký thoả thuận chuyển quyền hoặc cấp phép, trong đó có điều khoản về việc tác giả dùng lại bài trong luận văn, luận án. Đọc lại thoả thuận bạn đã ký hoặc chính sách tác giả của tạp chí để biết mình được dùng lại đến đâu, có cần ghi câu dẫn nguồn theo mẫu nào không.
Khai báo ở đâu trong luận văn
Khai báo nên có ở nhiều chỗ, mỗi chỗ một mục đích. Tuỳ quy định và mẫu của trường, bạn có thể dùng các vị trí sau:
- Lời cam đoan: nhiều mẫu có câu về việc sử dụng kết quả đã công bố. Ghi đúng tên công trình, năm, nơi công bố và phần nào của luận văn có liên quan.
- Phần mở đầu: trong mục giới thiệu cấu trúc luận văn, nêu chương nào phát triển từ công trình nào, phần nào là mới.
- Chú thích đầu chương: một chú thích ngắn ở đầu chương dựa trên bài báo cũ, ghi nguồn đầy đủ như với tài liệu của người khác.
- Ghi nguồn trong thân bài: những đoạn, bảng, hình lấy lại từ công trình cũ ghi nguồn tại chỗ.
- Danh mục công trình đã công bố: liệt kê theo mẫu của trường, thường đặt trước hoặc sau danh mục tài liệu tham khảo.
Khai báo ở nhiều chỗ không thừa. Người đọc báo cáo trùng lặp thường không đọc lời cam đoan; người đọc chương ba có thể không nhớ phần mở đầu. Mỗi vị trí giúp một nhóm người đọc hiểu đúng.
Viết phần cũ thành phần mới
Kể cả khi được phép dùng lại, chép nguyên văn bài báo vào luận văn hiếm khi là cách tốt. Bài báo thường bị giới hạn số trang, phải lược bớt bối cảnh, phương pháp và thảo luận. Luận văn cho bạn chỗ để mở rộng: phân tích sâu hơn, thêm dữ liệu, thêm kiểm định, thảo luận kỹ hơn về hạn chế, và nối kết quả của bài báo với các chương khác.
Cách làm thực tế là coi bài báo như một nguồn quan trọng của mình: đọc lại, ghi lại những ý chính, rồi viết chương luận văn theo dàn ý mới phù hợp với cấu trúc tổng thể. Những phần buộc phải giống như bảng kết quả, công thức, có thể giữ và ghi nguồn. Phần diễn giải, thảo luận nên viết lại với góc nhìn rộng hơn.
Với khoá luận đại học cùng hướng, yêu cầu càng rõ: luận văn thạc sĩ phải cho thấy bước tiến về phạm vi, phương pháp hoặc chiều sâu. Nếu phần lớn luận văn là khoá luận được viết lại câu chữ, câu hỏi đặt ra sẽ là đóng góp mới nằm ở đâu, không chỉ là tỷ lệ trùng bao nhiêu.
Trình bày với người hướng dẫn và hội đồng
Báo người hướng dẫn ngay từ khi chọn đề tài rằng luận văn sẽ phát triển từ công trình cũ, gửi kèm công trình đó. Người hướng dẫn giúp bạn định ra phần mới, chọn cách trình bày và nhắc những yêu cầu của khoa mà bạn có thể chưa biết.
Khi nộp báo cáo kiểm trùng, nếu nguồn lớn nhất là công trình của chính bạn, chuẩn bị một ghi chú ngắn: nguồn đó là gì, đã khai báo ở những chỗ nào trong luận văn, phần nào được dùng lại, phần nào là mới. Một số trường có mẫu giải trình riêng; nếu không có, ghi chú gửi kèm qua người hướng dẫn là đủ để người đọc báo cáo hiểu.
Trước hội đồng, hãy chủ động nhắc trong phần trình bày rằng một chương đã được công bố dưới dạng bài báo và luận văn mở rộng thêm ở những điểm nào. Thành viên hội đồng thường đánh giá tích cực việc học viên đã có công bố, miễn là sự kế thừa minh bạch. Nếu có thành viên hỏi về tỷ lệ trùng với bài báo, hãy trả lời ngắn gọn bằng chính ghi chú đã chuẩn bị, chỉ vào những phần mới mà luận văn bổ sung.
Những điều nên tránh
Một số cách làm tưởng đơn giản lại gây rắc rối:
- Không khai báo vì nghĩ "bài của mình thì không sao". Người đọc báo cáo không biết đó là bài của bạn nếu bạn không nói.
- Đổi câu chữ bài báo cũ chỉ để tỷ lệ giảm mà không ghi nguồn. Việc dùng lại không khai báo vẫn là vấn đề dù câu chữ đã khác.
- Dùng lại dữ liệu của dự án chung mà chưa hỏi người phụ trách dự án hay đồng tác giả.
- Đăng bài báo mới từ luận văn mà không khai báo với tạp chí rằng nội dung nằm trong luận văn đã nộp. Đây là chiều ngược lại của cùng vấn đề, tạp chí cũng có quy định riêng.
Nếu có câu hỏi về quyền sử dụng bài báo đã chuyển quyền hoặc tranh chấp với đồng tác giả, đó là vấn đề pháp lý cụ thể; bạn nên tra văn bản hiện hành về quyền tác giả và có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Câu hỏi thường gặp
Bài báo của chính mình có cần ghi nguồn khi dùng lại trong luận văn không?
Cần. Ghi nguồn như với tài liệu của người khác và khai báo ở các vị trí quy định cho phép, để người đọc báo cáo trùng lặp và hội đồng biết đó là sự kế thừa minh bạch.
Luận văn phát triển từ khoá luận đại học có được không?
Nhiều nơi chấp nhận nếu luận văn có bước tiến rõ về phạm vi, phương pháp hoặc chiều sâu và có khai báo. Đọc quy định của trường và trao đổi với người hướng dẫn trước khi chọn đề tài.
Đã chuyển quyền bài báo cho tạp chí thì có được đưa vào luận văn không?
Tuỳ thoả thuận đã ký và chính sách tác giả của tạp chí; nhiều nơi cho phép dùng lại trong luận văn, luận án kèm câu dẫn nguồn. Đọc lại thoả thuận, và nếu có vướng mắc pháp lý cụ thể thì tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư.
Bài báo đồng tác giả thì dùng lại phần nào được?
Nên nêu rõ phần đóng góp của mình, trao đổi với đồng tác giả theo thông lệ của ngành và hỏi người hướng dẫn. Phần do người khác thực hiện cần ghi nhận rõ ràng.
Khai báo ở lời cam đoan đã đủ chưa?
Thường chưa đủ. Nên khai báo thêm ở phần mở đầu, chú thích đầu chương, ghi nguồn tại chỗ và danh mục công trình, vì mỗi vị trí giúp một nhóm người đọc hiểu đúng.
Báo cáo trùng cao vì bài báo của mình thì giải trình thế nào?
Chuẩn bị ghi chú ngắn nêu nguồn đó là công trình của bạn, đã khai báo ở đâu, phần nào dùng lại và phần nào mới, gửi qua người hướng dẫn hoặc theo mẫu giải trình của trường nếu có.