Đề cương nghiên cứu và báo cáo thực tập có bị kiểm tra trùng lặp chính thức hay không là tuỳ quy định của từng trường, từng khoa; nhưng dù không bắt buộc, bạn vẫn nên tự kiểm, vì đây là hai loại văn bản rất dễ mang phần chép mẫu, chép bài khoá trước mà người viết không để ý. Đề cương còn là nền của luận văn: phần nào trong đề cương đã bám nguồn quá sát thì sau này sẽ đi vào luận văn.
Bài này nói về từng loại văn bản: vì sao nên kiểm, phần nào dễ trùng nhất, cách tự kiểm ở mức phù hợp và lưu ý bảo mật khi báo cáo có số liệu của đơn vị thực tập. Ví dụ là ví dụ giả định; yêu cầu cụ thể bạn đọc trong hướng dẫn hiện hành của khoa.
Đề cương có bị kiểm trùng không
Ở một số trường, đề cương luận văn thạc sĩ hoặc đề cương nghiên cứu sinh phải nộp kèm báo cáo kiểm tra trùng lặp trước khi được duyệt. Ở nơi khác, đề cương chỉ được hội đồng hoặc người hướng dẫn đọc, không đưa qua phần mềm. Với khoá luận đại học, đề cương thường là văn bản ngắn trao đổi trong bộ môn. Bạn cần đọc thông báo về việc duyệt đề cương của khoa để biết mình thuộc trường hợp nào.
Kể cả khi không bị kiểm chính thức, đề cương vẫn có thể được so với các đề cương, luận văn khác bởi người duyệt có kinh nghiệm. Một đề cương có tên đề tài, mục tiêu, câu hỏi nghiên cứu gần như trùng khớp với một luận văn đã bảo vệ sẽ bị hỏi ngay về tính mới.
Một điểm cần phân biệt: đề tài giống một đề tài đã có không phải là đạo văn. Nhiều đề tài được làm lại ở bối cảnh khác, thời điểm khác, phương pháp khác. Vấn đề chỉ nảy sinh khi phần trình bày của đề cương, như lý do chọn đề tài, tổng quan, phương pháp, được chép từ đề cương hoặc luận văn trước.
Vì sao vẫn nên tự kiểm đề cương
Đề cương thường được viết trong thời gian ngắn, khi bạn mới đọc vài tài liệu đầu tiên. Đó chính là lúc dễ bám nguồn nhất: chưa có nhiều ý của mình, nên phần lý do chọn đề tài và tổng quan sơ bộ hay đi theo câu chữ của tài liệu đọc được. Tự kiểm ở giai đoạn này cho bạn biết sớm mình đang bám vào nguồn nào.
Thứ hai, phần lớn đề cương sẽ được phát triển thành chương mở đầu và một phần chương tổng quan của luận văn. Nếu đề cương sạch, luận văn bắt đầu từ một nền sạch. Nếu đề cương có đoạn chép, đoạn đó thường đi theo luận văn đến tận lần kiểm cuối cùng và lúc đó mới bị phát hiện.
Thứ ba, tự kiểm giúp bạn nhận ra đề tài của mình đã có bao nhiêu nghiên cứu gần giống. Nếu báo cáo cho thấy một luận văn có tên và mục tiêu rất gần, đó là thông tin hữu ích để điều chỉnh hướng nghiên cứu, tìm điểm khác biệt, trước khi đầu tư hàng tháng trời.
Báo cáo thực tập: phần giới thiệu đơn vị là nơi trùng nhiều nhất
Mỗi năm có nhiều sinh viên thực tập tại cùng một công ty, cùng một cơ quan. Phần giới thiệu đơn vị gồm lịch sử hình thành, cơ cấu tổ chức, chức năng nhiệm vụ, sản phẩm dịch vụ thường được chép từ trang giới thiệu của đơn vị, từ hồ sơ năng lực, hoặc từ báo cáo của khoá trước được đơn vị lưu lại. Kết quả là hàng chục báo cáo có phần này gần giống nhau.
Phần giới thiệu đơn vị thực chất là thông tin, và nhiều khoa chấp nhận việc nó giống nguồn ở mức độ nhất định. Tuy vậy, cách tốt hơn là viết ngắn lại, chỉ giữ những thông tin liên quan trực tiếp đến bộ phận bạn thực tập và vấn đề bạn sẽ phân tích, ghi rõ nguồn thông tin như tài liệu nội bộ do đơn vị cung cấp hay trang giới thiệu của đơn vị. Sơ đồ tổ chức vẽ lại theo cách hiểu của mình, ghi nguồn.
Phần thực trạng và nhận xét là nơi báo cáo phải khác các báo cáo khác. Bạn quan sát công việc thật trong khoảng thời gian thực tập của mình, tham gia những việc cụ thể, và có nhận xét riêng. Nếu phần này cũng giống báo cáo khoá trước, đó là dấu hiệu chép chứ không phải trùng do thông tin chung.
Số liệu của đơn vị thực tập và việc tải lên phần mềm
Hỏi đơn vị trước. Báo cáo thực tập thường có số liệu kinh doanh, quy trình nội bộ, danh sách khách hàng hoặc nhà cung cấp. Trước khi đưa vào báo cáo, hỏi người hướng dẫn tại đơn vị những thông tin nào được phép dùng và ở mức độ nào.
Che hoặc làm tròn khi cần. Nhiều đơn vị đồng ý cho dùng số liệu nếu đã làm tròn, đổi thành tỷ lệ, hoặc bỏ tên khách hàng. Ghi chú trong báo cáo rằng số liệu đã được xử lý theo yêu cầu của đơn vị.
Cẩn thận với công cụ kiểm trùng trực tuyến. Khi tự kiểm bằng công cụ không do trường quản lý, nên bỏ phần có số liệu nhạy cảm ra khỏi tệp kiểm. Đọc chính sách lưu trữ của công cụ; một số nơi lưu lại văn bản đã tải lên.
Hệ thống của trường. Hệ thống kiểm trùng chính thức có thể lưu báo cáo vào kho của trường. Nếu đơn vị yêu cầu bảo mật, hỏi khoa về cách nộp phù hợp, có nơi cho phép nộp bản đã che thông tin.
Mẫu báo cáo của khoa gây trùng oan
Nhiều khoa phát mẫu báo cáo thực tập hoặc mẫu đề cương có sẵn các tiêu đề, câu hướng dẫn, bảng biểu, lời cam đoan và trang nhận xét. Khi tất cả sinh viên dùng cùng mẫu, những phần này trùng với nhau và trùng với báo cáo các khoá trước. Đó là trùng oan, và người đọc báo cáo kiểm trùng có kinh nghiệm hiểu điều này.
Bạn vẫn nên làm hai việc. Một là xoá những câu hướng dẫn trong mẫu, những câu kiểu "sinh viên trình bày ở đây…", vì chúng không phải nội dung và chỉ làm tăng tỷ lệ. Hai là khi đọc báo cáo kiểm trùng, đánh dấu riêng các đoạn trùng do mẫu để nếu cần giải trình thì đã có sẵn.
Nếu khoa có quy định loại trừ phần mẫu khỏi phạm vi kiểm, làm theo đúng hướng dẫn đó. Đừng tự xoá trang nhận xét, lời cam đoan khỏi bản nộp chính thức nếu khoa yêu cầu nộp nguyên mẫu.
Tự kiểm ở mức phù hợp
Đề cương và báo cáo thực tập không cần quy trình nhiều mốc như luận văn. Một lần tự kiểm làm đúng là đủ cho phần lớn trường hợp:
- Hoàn thành bản đủ nội dung, xoá câu hướng dẫn của mẫu.
- Lưu bản riêng để kiểm, bỏ phần số liệu nhạy cảm nếu dùng công cụ ngoài trường.
- Kiểm, rồi xem nguồn lớn nhất trước: nếu là báo cáo khoá trước hoặc một luận văn cụ thể, đọc kỹ các đoạn trùng.
- Phân loại đoạn trùng: thông tin đơn vị, mẫu của khoa, định nghĩa có nguồn, hay phần nhận xét, phân tích.
- Viết lại phần nhận xét, phân tích bị trùng bằng quan sát của mình; rút gọn phần giới thiệu đơn vị.
- Đọc lại để chắc mọi thông tin lấy từ tài liệu đều có ghi nguồn.
Nếu khoa yêu cầu kiểm chính thức, làm thêm bước kiểm bằng hệ thống của trường theo đúng thời hạn và phạm vi quy định.
Phần nào phải viết mới hoàn toàn
Dù văn bản nào, một số phần không có lý do gì để giống tài liệu khác. Nếu báo cáo kiểm trùng tô màu những phần này, đó là việc cần sửa trước tiên:
- Câu hỏi nghiên cứu và mục tiêu cụ thể của đề cương.
- Lý do chọn đề tài gắn với bối cảnh của bạn.
- Mô tả công việc bạn đã làm trong thời gian thực tập.
- Nhận xét về điểm mạnh, điểm cần cải thiện của bộ phận nơi bạn thực tập.
- Đề xuất, kiến nghị rút ra từ quan sát của bạn.
- Bài học rút ra cho bản thân sau đợt thực tập.
Những phần này cũng là phần người chấm đọc kỹ nhất. Viết chúng thật cụ thể, gắn với điều bạn đã thấy và đã làm, vừa giảm trùng lặp vừa làm báo cáo có giá trị.
Một mẹo nhỏ để có chất liệu cho các phần này là ghi nhật ký thực tập mỗi ngày vài dòng: hôm nay làm việc gì, gặp khó khăn gì, ai hướng dẫn, thấy điều gì đáng chú ý. Cuối đợt, nhật ký là nguồn riêng mà không ai có, và phần nhận xét viết từ nhật ký gần như không thể trùng với báo cáo của người khác.
Từ đề cương sang luận văn: giữ lại gì, viết lại gì
Khi đề cương đã được duyệt và bạn bắt đầu viết luận văn, đừng sao nguyên đề cương thành chương mở đầu rồi viết tiếp. Sau vài tháng đọc thêm và thu thập dữ liệu, hiểu biết của bạn đã khác; phần lý do chọn đề tài và tổng quan sơ bộ trong đề cương thường cần được viết lại cho sâu hơn, có thêm nguồn mới và nhận xét mới.
Phần nên giữ gần như nguyên là câu hỏi và mục tiêu nghiên cứu đã được duyệt, trừ khi hội đồng duyệt đề cương yêu cầu điều chỉnh. Nếu có điều chỉnh, ghi lại lý do để trình bày khi bảo vệ.
Nếu đề cương đã từng được kiểm trùng và lưu vào kho của trường, luận văn sẽ báo trùng với chính đề cương của bạn ở chương mở đầu. Đây là trùng với văn bản của chính mình; khai báo theo hướng dẫn của trường và ghi chú khi nộp báo cáo kiểm trùng, giống như cách xử lý khi luận văn phát triển từ công trình cũ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Đề cương luận văn có phải nộp báo cáo kiểm trùng không?
Tuỳ trường và tuỳ cấp đào tạo. Một số nơi yêu cầu kiểm trùng đề cương thạc sĩ, tiến sĩ trước khi duyệt; nơi khác chỉ cho hội đồng đọc. Xem thông báo duyệt đề cương của khoa bạn.
Đề tài trùng tên với một luận văn đã có thì có sao không?
Đề tài giống không phải là đạo văn nếu bạn làm ở bối cảnh, thời điểm hoặc phương pháp khác và phần trình bày là của mình. Hãy nêu rõ điểm khác biệt so với nghiên cứu trước trong phần lý do chọn đề tài.
Chép phần giới thiệu công ty từ trang giới thiệu của công ty có được không?
Nhiều khoa chấp nhận thông tin này giống nguồn ở mức nhất định, nhưng nên viết ngắn lại, chỉ giữ phần liên quan và ghi rõ nguồn. Phần thực trạng và nhận xét thì phải là của bạn.
Báo cáo thực tập có số liệu nội bộ thì có nên tải lên công cụ kiểm trùng trực tuyến không?
Nên bỏ phần số liệu nhạy cảm ra khỏi tệp kiểm khi dùng công cụ ngoài trường, và đọc chính sách lưu trữ của công cụ. Hỏi đơn vị thực tập về mức độ thông tin được phép dùng trong báo cáo.
Phần trùng do mẫu báo cáo của khoa có bị tính không?
Tuỳ cách khoa cấu hình và quy định loại trừ. Người đọc báo cáo thường hiểu đây là trùng do mẫu; bạn nên xoá câu hướng dẫn trong mẫu và đánh dấu các đoạn trùng do mẫu để giải trình khi cần.
Dùng báo cáo thực tập của anh chị khoá trước cùng công ty làm khung có được không?
Đọc để hiểu công việc của đơn vị thì được, nhưng không dùng lại câu chữ và nhận xét. Báo cáo cũ có thể đã nằm trong kho của trường và sẽ bị báo trùng ngay.