Với luận án tiến sĩ, kiểm trùng nên đi theo năm mốc: khi xong chuyên đề hoặc tiểu luận tổng quan, trước khi gửi mỗi bài báo, khi ghép các bài báo đã đăng vào luận án, khi hoàn thành bản để bảo vệ cấp cơ sở, và sau khi sửa theo ý kiến phản biện. Luận án kéo dài nhiều năm và gắn với nhiều công bố, nên mỗi mốc kiểm có mục đích riêng, và mốc ghép bài báo vào luận án là mốc dễ bị bỏ qua nhất.
Bài này dành cho nghiên cứu sinh và người viết bài báo khoa học trong quá trình làm luận án. Quy định cụ thể về kiểm trùng luận án, về việc dùng bài đã công bố, và yêu cầu của từng tạp chí khác nhau theo cơ sở đào tạo và theo tạp chí; bạn đọc quy định hiện hành của nơi mình học và chính sách của tạp chí mình gửi bài.
Vì sao luận án cần nhiều mốc kiểm hơn luận văn
Một luận án thường được viết trong ba đến bốn năm, có khi lâu hơn. Trong thời gian đó, nghiên cứu sinh viết chuyên đề, tiểu luận tổng quan, nhiều bài báo, bài hội thảo, rồi ghép tất cả thành một luận án. Mỗi văn bản được viết ở một thời điểm, với hiểu biết khác nhau, và một số đã được công bố, nằm trong các kho dữ liệu mà phần mềm kiểm trùng so tới.
Kết quả là luận án gần như luôn báo trùng với chính các công bố của tác giả. Điều đó hợp lệ nếu được khai báo, nhưng nó làm báo cáo kiểm trùng khó đọc hơn: những đoạn trùng với công bố của chính mình lẫn với những đoạn trùng với tài liệu của người khác. Kiểm ở từng mốc giúp bạn tách hai loại này ra từ sớm, để đến bản cuối, mỗi đoạn tô màu đều có lời giải thích sẵn.
Thêm nữa, bài báo gửi tạp chí sẽ được tạp chí kiểm trùng trước khi gửi phản biện. Một bài bị trả về vì tỷ lệ trùng cao làm chậm tiến độ công bố, trong khi nhiều cơ sở đào tạo yêu cầu đủ số công bố trước khi bảo vệ.
Năm mốc kiểm trùng trong quá trình làm luận án
Bảng gợi ý mục đích và việc làm ở từng mốc. Bạn có thể thêm mốc nếu chương trình đào tạo có các báo cáo định kỳ.
| Mốc | Văn bản kiểm | Mục đích | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| 1. Chuyên đề, tiểu luận tổng quan | Từng chuyên đề | Phát hiện bám nguồn trong phần tổng quan | Chuyên đề thường thành chương của luận án sau này |
| 2. Trước khi gửi mỗi bài báo | Bản thảo bài báo | Tránh bị tạp chí trả về vì trùng | Bài sau dễ trùng với bài trước của chính mình |
| 3. Khi ghép bài báo vào luận án | Chương dựa trên bài báo | Tách trùng với công bố của mình và trùng với người khác | Chuẩn bị khai báo và ghi nguồn |
| 4. Bản bảo vệ cấp cơ sở | Toàn văn theo phạm vi quy định | Lấy báo cáo chính thức | Làm đúng hệ thống và phạm vi cơ sở đào tạo quy định |
| 5. Sau phản biện, chỉnh sửa | Toàn văn bản đã sửa | Kiểm phần mới thêm | Lưu báo cáo của từng lần để đối chiếu |
Ở mỗi mốc, ghi vào sổ theo dõi ngày kiểm, phạm vi, tỷ lệ tổng và nguồn lớn nhất. Sổ này đặc biệt hữu ích ở mốc thứ ba và thứ tư, khi bạn cần giải thích tỷ lệ trùng với các công bố của chính mình.
Mốc đầu: chuyên đề và tiểu luận tổng quan
Chuyên đề tiến sĩ và tiểu luận tổng quan thường được viết trong năm đầu, khi nghiên cứu sinh đọc rất nhiều và chưa có kết quả riêng. Đây là giai đoạn dễ bám nguồn nhất, nhất là khi đọc tài liệu tiếng nước ngoài và dịch ý sang tiếng Việt. Bản dịch sát từng câu của một đoạn tài liệu nước ngoài vẫn là dùng lời của tác giả, dù phần mềm có thể không nhận ra vì khác ngôn ngữ.
Kiểm trùng ở mốc này chủ yếu để phát hiện thói quen. Nếu chuyên đề trùng nhiều với luận án của người đi trước cùng hướng, đó là dấu hiệu bạn đang dựa vào tổng quan của họ thay vì đọc nguồn gốc. Nếu trùng nhiều với một hai bài tổng quan nước ngoài đã được dịch ra tiếng Việt, đó là dấu hiệu cần viết lại theo chủ đề với nhận xét của mình.
Chuyên đề thường được phát triển thành chương tổng quan và chương cơ sở lý thuyết của luận án. Viết sạch từ đầu thì đến lúc ghép, bạn chỉ cần mở rộng và cập nhật, không phải viết lại từ đầu.
Trước khi gửi mỗi bài báo
Tạp chí khoa học, cả trong nước và quốc tế, ngày càng phổ biến việc kiểm trùng bản thảo ngay khi nhận bài. Bài có tỷ lệ cao, hoặc có đoạn dài trùng với một nguồn, có thể bị trả về ngay từ vòng biên tập mà không qua phản biện. Tự kiểm trước khi gửi giúp tránh mất vài tuần chờ đợi.
Rủi ro đặc thù của nghiên cứu sinh là bài báo sau trùng với bài báo trước của chính mình. Cùng một bộ dữ liệu, cùng phương pháp, nên phần mô tả phương pháp và một phần tổng quan dễ được viết lại gần như nguyên văn. Các tạp chí có chính sách khác nhau về việc dùng lại phần phương pháp; nhiều nơi chấp nhận mô tả tương tự kèm trích dẫn bài trước, nhưng không chấp nhận lặp lại kết quả hay thảo luận. Đọc chính sách của tạp chí trước khi gửi.
Khi kiểm, nếu nguồn lớn nhất là bài trước của chính bạn, xem các đoạn trùng thuộc phần nào. Phần phương pháp có thể rút gọn và trích dẫn bài trước. Phần tổng quan nên viết lại phù hợp với câu hỏi của bài mới. Phần kết quả phải là kết quả mới.
Khi ghép bài báo vào luận án
Đây là mốc dễ bị bỏ qua nhất. Nghiên cứu sinh thường lấy các bài báo đã đăng, dịch hoặc chỉnh lại, đặt thành các chương kết quả của luận án. Báo cáo kiểm trùng của luận án khi đó sẽ cho thấy các chương này trùng với các bài báo, và nếu không khai báo, người đọc báo cáo không phân biệt được với trường hợp chép bài của người khác.
Cách làm đúng là kiểm riêng từng chương dựa trên bài báo, ghi nhận các đoạn trùng với bài của mình, và chuẩn bị khai báo theo quy định của cơ sở đào tạo: trong lời cam đoan, phần mở đầu giới thiệu cấu trúc luận án, chú thích đầu chương, danh mục công trình đã công bố. Kiểm tra cả thoả thuận với tạp chí về việc dùng lại bài trong luận án.
Đồng thời, đây là lúc tách riêng các đoạn trùng với tài liệu của người khác nằm lẫn trong chương. Bài báo đã qua phản biện không có nghĩa mọi câu đều đã được kiểm kỹ về trích dẫn; ghép vào luận án là dịp để rà lại. Nếu bài báo có đồng tác giả, nêu rõ phần đóng góp của mình theo yêu cầu của cơ sở đào tạo.
Bản cấp cơ sở và sau phản biện
Bản luận án đưa ra bảo vệ cấp cơ sở hoặc cấp tương đương thường phải kèm báo cáo kiểm trùng chính thức. Ở mốc này, làm đúng hệ thống, phạm vi và thủ tục mà cơ sở đào tạo quy định, và nộp kèm ghi chú về các nguồn là công bố của chính mình nếu được phép. Đọc báo cáo kỹ, đảm bảo mỗi đoạn tô màu còn lại thuộc một trong các loại có lời giải thích.
Sau khi sửa theo ý kiến hội đồng và phản biện độc lập, luận án thường được bổ sung khá nhiều: thêm tài liệu, thêm phân tích, viết lại một số mục. Phần mới thêm cũng có thể mang theo đoạn bám nguồn, nhất là khi phải sửa gấp. Kiểm lại toàn văn và so với báo cáo trước giúp bạn thấy tỷ lệ thay đổi vì đâu.
Lưu tất cả báo cáo, các phiên bản luận án tương ứng và sổ theo dõi. Quá trình bảo vệ luận án có nhiều cấp, và ở cấp nào cũng có thể có câu hỏi về một đoạn cụ thể. Có đủ tài liệu, bạn trả lời được ngay.
Đọc thư phản hồi của tạp chí liên quan đến trùng lặp
Khi tạp chí phản hồi về tỷ lệ trùng, thư thường thuộc một trong vài dạng. Mỗi dạng có cách ứng xử riêng:
- Yêu cầu giảm trùng lặp trước khi gửi phản biện: tạp chí thường gửi kèm báo cáo hoặc chỉ ra phần trùng. Sửa phần đó, viết thư trả lời nêu rõ đã sửa gì, ở đâu.
- Hỏi về trùng với công bố trước của tác giả: giải thích quan hệ giữa hai bài, phần nào mới, và bổ sung trích dẫn bài trước nếu chưa có.
- Từ chối vì trùng lặp: đọc kỹ lý do, sửa bài một cách thực chất trước khi gửi tạp chí khác; không gửi nguyên bản sang nơi khác.
- Hỏi về trùng với bài đang xét ở tạp chí khác: đây là câu hỏi về gửi bài trùng lặp, cần trả lời trung thực theo chính sách của tạp chí.
Thư trả lời tạp chí nên lịch sự, cụ thể, liệt kê từng điểm đã sửa. Lưu thư và báo cáo cùng hồ sơ bài báo; nếu sau này bài được đưa vào luận án, đây là bằng chứng bài đã được xử lý trùng lặp đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Luận án tiến sĩ nên kiểm trùng bao nhiêu lần?
Không có con số cố định, nhưng nên kiểm ở các mốc chính: chuyên đề tổng quan, trước khi gửi mỗi bài báo, khi ghép bài báo vào luận án, bản cấp cơ sở và sau phản biện. Lần kiểm chính thức làm theo quy định của cơ sở đào tạo.
Luận án trùng với các bài báo của chính mình có bị coi là đạo văn không?
Nhiều cơ sở đào tạo chấp nhận việc đưa kết quả đã công bố vào luận án nếu khai báo rõ và đáp ứng điều kiện của quy định. Đọc quy định hiện hành, khai báo ở các vị trí cho phép và ghi nguồn đầy đủ.
Bài báo sau dùng lại phần phương pháp của bài báo trước có được không?
Tuỳ chính sách của tạp chí. Nhiều nơi chấp nhận mô tả phương pháp tương tự kèm trích dẫn bài trước, nhưng không chấp nhận lặp lại kết quả và thảo luận. Đọc chính sách trước khi gửi.
Dịch sát một đoạn tài liệu nước ngoài sang tiếng Việt có bị coi là chép không?
Dịch sát từng câu vẫn là dùng lời và cấu trúc lập luận của tác giả. Nên diễn giải theo hiểu biết của mình và ghi nguồn; nếu cần giữ đúng ý, trích dịch ngắn có ghi rõ nguồn.
Tạp chí trả bài vì tỷ lệ trùng cao thì nên làm gì?
Đọc kỹ phần trùng được chỉ ra, sửa thực chất bằng cách viết lại, rút gọn và bổ sung trích dẫn, rồi trả lời tạp chí nêu rõ đã sửa gì. Không gửi nguyên bản sang tạp chí khác.
Ghép bài báo đồng tác giả vào luận án cần lưu ý gì?
Nêu rõ phần đóng góp của mình theo yêu cầu của cơ sở đào tạo, khai báo bài báo trong danh mục công trình và trao đổi với đồng tác giả theo thông lệ. Kiểm thêm thoả thuận với tạp chí về việc dùng lại bài.