Luận văn thạc sĩ nên được kiểm tra trùng lặp ít nhất ba đến bốn lần trong quá trình viết, không chỉ một lần trước hạn nộp: sau khi viết xong chương tổng quan, khi bản thảo đủ các chương, sau khi sửa theo góp ý của người hướng dẫn, và lần cuối bằng đúng hệ thống mà trường chỉ định. Mỗi lần kiểm có mục đích khác nhau, nên cách chuẩn bị tệp và cách đọc kết quả cũng khác nhau.
Bài này đi theo đúng trình tự đó, từ bản nháp còn dang dở đến bản cuối mang đi nộp. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định. Nếu bạn đang ở giai đoạn đầu, hãy đọc kỹ phần mốc kiểm và phần chuẩn bị tệp; nếu đã gần hạn, phần đọc kết quả bản cuối và phần những việc không nên làm sẽ hữu ích hơn. Ngưỡng tỷ lệ được chấp nhận không nêu ở đây vì mỗi cơ sở đào tạo quy định một kiểu; bạn đọc quy định hiện hành của trường mình để biết con số áp cho mình.
Vì sao kiểm một lần trước hạn nộp là quá muộn
Phần lớn học viên chỉ kiểm trùng khi luận văn đã đóng quyển, còn vài ngày là hết hạn. Lúc đó nếu báo cáo chỉ ra cả một mục dài trong chương hai trùng với một luận văn khoá trước, việc sửa không còn là sửa câu chữ: phải đọc lại tài liệu gốc, viết lại lập luận, kiểm lại trích dẫn, có khi phải hỏi lại người hướng dẫn. Không có thời gian thì người viết dễ bị cám dỗ bởi những cách "sửa nhanh" như đảo từ, thay từ đồng nghĩa, và những cách đó vừa làm văn bản tối nghĩa vừa không qua được người đọc có kinh nghiệm.
Kiểm sớm thì khác. Một chương tổng quan vừa viết xong mà báo trùng cao cho bạn biết thói quen ghi chép đang có vấn đề, trong khi bạn vẫn còn ba chương phía trước để làm đúng ngay từ đầu. Kiểm nhiều mốc còn để lại một chuỗi báo cáo cho thấy luận văn được phát triển dần, điều có ích nếu sau này hội đồng hỏi về một đoạn nào đó.
Cũng cần nói rõ: kiểm trùng nhiều lần không nhằm "ép" con số xuống bằng mọi giá. Mục đích là phát hiện chỗ bạn vô tình lấy lời người khác mà chưa ghi nguồn, hoặc chỗ trích dẫn quá dài so với phần phân tích của mình. Con số chỉ là tín hiệu để mở báo cáo ra đọc.
Bốn mốc kiểm trùng và việc cần làm ở từng mốc
Bảng dưới gợi ý bốn mốc. Bạn có thể gộp hoặc tách tuỳ tiến độ, miễn là không dồn hết vào tuần cuối.
| Mốc | Kiểm phần nào | Mục đích chính | Việc làm sau khi có kết quả |
|---|---|---|---|
| Sau chương tổng quan | Riêng chương tổng quan và cơ sở lý thuyết | Xem thói quen ghi chép, diễn giải đã ổn chưa | Sửa cách ghi nguồn, viết lại đoạn liệt kê thành đoạn tổng hợp |
| Bản đủ chương | Toàn văn, trừ phụ lục | Tìm nguồn trùng lớn, đoạn quên ghi nguồn | Lập danh sách đoạn cần sửa, gửi người hướng dẫn xem trước |
| Sau góp ý | Toàn văn bản đã sửa | Kiểm phần mới thêm, phần viết lại | So với lần trước xem tỷ lệ đổi vì đâu |
| Bản cuối | Theo đúng phạm vi trường quy định | Lấy báo cáo chính thức để nộp kèm | Lưu báo cáo, ghi phiên bản tệp đã kiểm |
Ở hai mốc đầu bạn có thể dùng công cụ tự kiểm mà trường cho phép hoặc công cụ khác; ở mốc cuối, chỉ báo cáo từ hệ thống trường chỉ định mới có giá trị nộp. Hai hệ thống khác nhau thường cho con số khác nhau, nên đừng so con số tự kiểm với con số chính thức như thể chúng cùng thước đo.
Chuẩn bị tệp trước mỗi lần kiểm
Kết quả kiểm phụ thuộc nhiều vào tệp bạn đưa vào. Trước mỗi lần kiểm, làm lần lượt các việc sau:
- Lưu một bản riêng mang tên có ngày và số phiên bản, ví dụ "LV_ban-nhap_v3_ngay-thang". Kiểm trên bản này, không kiểm trên tệp đang viết dở.
- Xác định phạm vi: ở mốc nháp có thể bỏ trang bìa, lời cam đoan, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục để báo cáo tập trung vào phần thân. Ở mốc cuối, làm đúng theo phạm vi trường quy định, không tự cắt bớt.
- Giữ nguyên dấu ngoặc kép và ghi nguồn trong thân bài. Nhiều hệ thống dựa vào dấu ngoặc và cách ghi nguồn để nhận ra đoạn trích dẫn.
- Kiểm tra bảng mã tiếng Việt và phông chữ: văn bản dán từ nhiều nguồn đôi khi lẫn bảng mã, làm phần mềm đọc sai và so sai.
- Che hoặc bỏ thông tin nhạy cảm nếu dùng công cụ trực tuyến không do trường quản lý: tên người được phỏng vấn, số liệu nội bộ của đơn vị khảo sát.
Ghi lại trong sổ theo dõi: ngày kiểm, công cụ, phạm vi, tỷ lệ tổng và ba nguồn lớn nhất. Năm dòng ghi chép này giúp bạn so các lần kiểm với nhau một cách có cơ sở.
Đọc kết quả bản nháp khác đọc bản cuối thế nào
Với bản nháp, đừng nhìn con số tổng trước. Mở danh sách nguồn và xem nguồn nào chiếm nhiều nhất. Nếu một nguồn duy nhất chiếm phần lớn, rất có thể bạn đã dựa vào một tài liệu quá nhiều, có khi là luận văn của người đi trước cùng đề tài. Đó là việc cần sửa ngay, vì càng viết tiếp càng khó gỡ.
Tiếp theo, xem các đoạn tô màu nằm ở đâu. Trùng ở định nghĩa có ghi nguồn, tên văn bản pháp luật, tên thang đo là chuyện bình thường. Trùng ở câu nhận xét, câu kết luận của mục là dấu hiệu bạn đang mượn cả lập luận chứ không chỉ mượn thông tin.
Với bản cuối, mục đích đọc khác: bạn kiểm xem báo cáo chính thức có đoạn nào bạn không giải thích được không. Mỗi đoạn tô màu còn lại nên có một câu trả lời sẵn: đây là trích dẫn có ghi nguồn, đây là mẫu biểu bắt buộc, đây là tên tổ chức. Nếu có đoạn bạn không trả lời được, đó là đoạn cần sửa trước khi nộp, bất kể tỷ lệ tổng đã dưới ngưỡng hay chưa.
Làm việc với người hướng dẫn quanh các lần kiểm
Gửi báo cáo kèm bản thảo. Khi gửi chương cho người hướng dẫn, gửi luôn báo cáo kiểm trùng của chương đó. Thầy cô nhìn đoạn tô màu sẽ góp ý sát hơn so với chỉ đọc chữ.
Hỏi về phạm vi loại trừ. Trích dẫn trực tiếp, danh mục tài liệu, phụ lục có được loại khỏi tỷ lệ không là câu hỏi của quy định từng trường. Người hướng dẫn thường biết cách khoa và trường đang áp, nhưng bạn vẫn nên đọc văn bản gốc.
Thống nhất cách xử lý phần kế thừa. Nếu luận văn dùng lại thang đo, mô hình của nghiên cứu trước, hai bên nên thống nhất cách ghi kế thừa ngay từ đầu, để sau này khỏi phải giải thích với hội đồng.
Không nhờ người hướng dẫn "chạy giúp" bằng tài khoản riêng khi chưa được phép. Mỗi trường có cách quản lý tài khoản kiểm trùng; làm sai quy trình có thể khiến bài bị lưu vào kho với tên người khác, gây trùng oan về sau.
Những việc không nên làm trong tuần cuối
Áp lực hạn nộp khiến nhiều người chọn những cách nhanh mà sau đó phải trả giá. Một số việc nên tránh:
- Đổi ký tự, chèn ký tự ẩn, bỏ dấu một số chữ để phần mềm không nhận ra. Các hệ thống hiện nay phát hiện được những thủ thuật này, và việc cố tình làm sai lệch văn bản thường bị xử lý nặng hơn chính tỷ lệ trùng.
- Dùng phần mềm viết lại tự động cho cả chương. Câu văn ra thường sai thuật ngữ, lệch nghĩa, người đọc trong ngành nhận ra ngay.
- Chuyển đoạn văn thành hình ảnh để phần mềm không đọc được. Hội đồng đọc bản in vẫn thấy đó là chữ của người khác.
- Xoá ghi nguồn để tỷ lệ "trích dẫn" không bị tính. Đoạn đó trở thành đạo văn thật sự.
- Kiểm liên tục trên nhiều hệ thống công khai không rõ chính sách lưu trữ. Một số nơi lưu bài lại, làm lần kiểm chính thức sau đó báo trùng với chính bài của bạn.
Nếu đến tuần cuối vẫn còn đoạn trùng lớn, cách đúng là báo người hướng dẫn, xin thêm thời gian theo quy trình của trường nếu có, và sửa từ gốc.
Sau khi nộp: lưu gì để dùng về sau
Bản cuối đã nộp, báo cáo kiểm trùng chính thức và tệp đúng phiên bản đã kiểm nên được lưu cùng một chỗ, đặt tên rõ ràng. Lưu cả các báo cáo của những mốc trước. Nếu hội đồng hoặc phòng đào tạo hỏi lại về một đoạn, chuỗi báo cáo cho thấy đoạn đó đã được viết và sửa ra sao.
Về lâu dài, luận văn của bạn có thể được lưu vào kho của trường và trở thành nguồn đối chiếu cho người viết sau. Nếu sau này bạn viết bài báo từ luận văn, hãy nhớ rằng bài báo sẽ trùng với chính luận văn của mình, và cần khai báo đúng cách. Chủ đề này có một bài riêng trong cùng chuyên mục.
Một thói quen nhỏ nhưng có ích là ghi một trang nhật ký ngắn cho cả quá trình: mỗi lần kiểm thì viết hai ba dòng về việc đã sửa sau lần đó, ví dụ "viết lại mục 2.3 theo hướng so sánh ba quan điểm", "bổ sung nguồn cho bảng 3.1". Đọc lại nhật ký này trước buổi bảo vệ, bạn nhớ rõ vì sao từng phần có hình dạng như hiện tại, và trả lời câu hỏi của hội đồng tự tin hơn.
Cuối cùng, nếu trường cho phép, hãy gửi lời cảm ơn hoặc phản hồi cho bộ phận phụ trách kiểm trùng khi bạn phát hiện báo cáo có điểm bất thường, chẳng hạn hệ thống báo trùng với một trang không còn tồn tại. Phản hồi như vậy giúp quy trình của trường tốt lên cho các khoá sau, và cũng là cách bạn ghi nhận lại vấn đề một cách chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Có nên kiểm trùng ngay từ chương đầu tiên không?
Nên, nhất là với chương tổng quan và cơ sở lý thuyết vì đây là phần dựa nhiều vào tài liệu. Kiểm sớm giúp phát hiện thói quen ghi chép chưa tốt khi còn đủ thời gian sửa, thay vì đến cuối mới thấy cả chương phải viết lại.
Tự kiểm bằng công cụ khác có thay được báo cáo của trường không?
Không. Báo cáo dùng để nộp phải lấy từ hệ thống và theo quy trình mà cơ sở đào tạo quy định. Công cụ khác chỉ giúp bạn tự soát trong lúc viết, và con số của nó có thể khác con số chính thức.
Có nên bỏ danh mục tài liệu tham khảo ra khỏi tệp kiểm không?
Ở các lần tự kiểm, bỏ đi giúp báo cáo tập trung vào phần thân. Ở lần kiểm chính thức, làm đúng phạm vi trường quy định, có trường tự cấu hình loại trừ, có trường yêu cầu nộp nguyên văn bản.
Kiểm quá nhiều lần có làm bài bị lưu vào kho rồi tự trùng với chính mình không?
Có thể xảy ra với một số hệ thống có chế độ lưu bài. Trước khi kiểm, xem tuỳ chọn lưu trữ hoặc hỏi bộ phận phụ trách; với công cụ công khai, đọc chính sách lưu trữ trước khi tải lên.
Tỷ lệ đã dưới ngưỡng thì có cần đọc báo cáo nữa không?
Vẫn cần. Một đoạn chép không ghi nguồn vẫn là vấn đề dù tỷ lệ tổng thấp. Đọc từng đoạn tô màu và chắc chắn rằng đoạn nào cũng có lời giải thích hợp lệ.
Nên lưu những gì sau khi nộp luận văn?
Lưu bản đã nộp, báo cáo kiểm trùng chính thức, các báo cáo của những lần kiểm trước và sổ ghi ngày kiểm. Những tệp này hữu ích khi có câu hỏi về sau hoặc khi bạn phát triển luận văn thành bài báo.