Trùng oan là những đoạn bị tô màu trong báo cáo dù bạn không lấy nội dung của ai: trang bìa, lời cam đoan theo mẫu, tên đề tài, bảng hỏi khảo sát dùng thang đo chuẩn, biểu mẫu của đơn vị thực tập. Nhận ra chúng không khó, nhưng cần làm có phương pháp, ghi chú rõ ràng cho người chấm, và cẩn thận với những phần tưởng là theo mẫu mà thật ra nên do bạn tự viết, như lời cảm ơn.
Không ít sinh viên mất cả buổi để sửa những đoạn trùng oan, đổi chữ trong lời cam đoan hay sắp xếp lại trang bìa, trong khi những đoạn cần viết lại thật nằm ở chương phân tích thì chưa đụng tới. Bài này giúp bạn tách hai loại cho nhanh, ghi chú cho đúng và để dành sức cho phần quan trọng. Các ví dụ trong bài là ví dụ giả định, mẫu cụ thể của từng trường có thể khác.
Những phần ai cũng giống trong một bài nộp
Một khoá luận hay luận văn có khá nhiều phần được trường quy định sẵn hình thức, thậm chí cả câu chữ. Trang bìa có tên trường, tên khoa, chữ "khoá luận tốt nghiệp" hay "luận văn thạc sĩ", tên chuyên ngành, mã ngành. Trang phụ bìa lặp lại các thông tin đó. Lời cam đoan thường là một đoạn mẫu do khoa phát, sinh viên chỉ điền tên. Mục lục, danh mục bảng biểu, danh mục từ viết tắt có cấu trúc giống nhau giữa các bài cùng khoa.
Khi bài được so với kho luận văn của trường, những phần này gần như chắc chắn khớp với hàng trăm bài khác. Phần mềm không biết đó là mẫu bắt buộc, nó chỉ thấy chữ trùng. Kết quả là báo cáo có thêm hàng loạt nguồn nhỏ, mỗi nguồn là một bài nộp cũ, và tỷ lệ tổng nhích lên.
Mức nhích lên tuỳ độ dài bài. Với luận văn dài, phần theo mẫu chỉ chiếm phần nhỏ. Với tiểu luận ngắn vài trang, trang bìa và lời cam đoan có thể làm tỷ lệ tăng thấy rõ. Đây là một lý do khiến tiểu luận ngắn thường có tỷ lệ lệch so với cảm nhận của người viết.
Lời cam đoan và trang bìa: để nguyên theo mẫu
Lời cam đoan là cam kết của bạn với trường, được viết theo mẫu để mọi người cam kết cùng một nội dung. Sửa câu chữ của nó để tránh bị tô màu là đi ngược mục đích. Nếu trường phát mẫu, hãy dùng đúng mẫu, chỉ điền thông tin của bạn. Phần trùng này là trùng hợp lệ, người chấm biết rõ.
Trang bìa cũng vậy. Tên trường, tên khoa, cấp đào tạo, tên ngành phải đúng như quy định, không có lý do gì để viết khác. Có một điểm cần để ý: tên đề tài của bạn. Nếu tên đề tài trùng nguyên văn với một bài trong kho, báo cáo sẽ chỉ ra. Trùng tên đề tài không có nghĩa là trùng nội dung, nhiều đề tài phổ biến được nhiều người chọn qua các năm, nhưng đó là thông tin người hướng dẫn nên biết. Nếu tên đề tài giống hệt một bài khoá trước, hãy mở bài đó ra xem phạm vi, đối tượng, thời gian nghiên cứu có khác không, để giải thích được khi cần.
Với lời cam đoan, có khi bạn tự soạn vì khoa không phát mẫu. Khi đó đoạn của bạn có thể khớp với lời cam đoan của bài khác do mọi người cùng tham khảo mẫu trên mạng. Không sao, nhưng tốt nhất hỏi khoa xem có mẫu chính thức không để thống nhất.
Lời cảm ơn: vì sao hay trùng và có nên viết khác
Lời cảm ơn khác với lời cam đoan ở chỗ không có mẫu bắt buộc. Đây là phần riêng tư nhất của bài, nơi bạn cảm ơn người hướng dẫn, thầy cô, gia đình, đơn vị thực tập. Vậy mà lời cảm ơn lại hay bị tô màu, vì nhiều người chép những câu quen thuộc từ bài của khoá trước hoặc từ các trang chia sẻ.
Về mặt quy định, lời cảm ơn thường không phải trọng tâm khi xét trùng lặp, và nhiều người chấm bỏ qua phần này. Nhưng một lời cảm ơn chép nguyên văn từ bài của người khác, đôi khi còn sót tên người hướng dẫn của bài gốc, là chuyện đáng xấu hổ hơn nhiều so với một vài phần trăm. Nó cũng làm người đọc ngờ rằng những phần khác có thể được làm theo cùng cách.
Lời khuyên là viết lời cảm ơn bằng câu chữ của mình, ngắn và cụ thể. Cảm ơn người hướng dẫn vì điều gì cụ thể đã giúp bạn, cảm ơn đơn vị thực tập vì đã cho tiếp cận số liệu, cảm ơn gia đình vì điều thật sự có ý nghĩa với bạn. Lời cảm ơn cụ thể ít khi trùng với ai, và đọc lên cũng chân thành hơn những câu trang trọng chung chung.
Mẫu biểu, bảng hỏi khảo sát và thang đo chuẩn
Bài nghiên cứu có khảo sát thường đưa bảng hỏi vào phụ lục hoặc vào chương phương pháp. Nếu bạn dùng thang đo đã được công bố, các câu hỏi phải giữ nguyên hoặc gần nguyên để kết quả so sánh được. Phần này sẽ khớp với bài gốc công bố thang đo và với mọi bài khác dùng cùng thang đo. Đó là trùng hợp lệ, miễn là bạn ghi rõ thang đo lấy từ đâu, đã chuyển ngữ hay điều chỉnh thế nào.
Cẩn thận với phần mô tả thang đo đi kèm. Câu hỏi giữ nguyên là hợp lệ, nhưng đoạn giải thích vì sao chọn thang đo, thang đo đo khái niệm gì, độ tin cậy ra sao thì là phần bạn tự viết. Nếu đoạn này cũng khớp gần nguyên văn với một luận văn khác dùng cùng thang đo, đó không còn là trùng oan nữa.
Các mẫu biểu hành chính trong phụ lục cũng tương tự: mẫu đơn, mẫu hợp đồng, quy trình nội bộ của đơn vị thực tập. Chúng được đưa vào để minh hoạ, không phải nội dung bạn viết. Ghi rõ nguồn của từng mẫu ngay trên đầu phụ lục, và nếu có thể, hỏi người hướng dẫn xem phụ lục có cần đưa vào bản kiểm trùng không.
Ba dấu hiệu nhận ra một đoạn trùng oan trong báo cáo
Vị trí nằm ở phần theo mẫu. Trang bìa, phụ bìa, lời cam đoan, mục lục, danh mục viết tắt, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục biểu mẫu. Đoạn trùng nằm ở chương nội dung thì gần như không phải trùng oan.
Nguồn là nhiều bài nộp cùng trường, mỗi bài một chút. Trùng oan với phần theo mẫu thường hiện thành nhiều nguồn nhỏ, toàn là bài nộp khoá trước của cùng trường hay cùng khoa, không nguồn nào chiếm nhiều.
Nội dung không mang thông tin riêng. Đoạn trùng là cấu trúc, tiêu đề, câu cam kết chung, câu hỏi thang đo. Nếu đoạn trùng chứa lập luận, nhận xét, mô tả cụ thể về đối tượng nghiên cứu, đó không còn là phần theo mẫu.
Đoạn trùng ngắn và lặp lại y hệt ở nhiều nguồn. Cùng một câu cam kết, cùng một dòng tiêu đề xuất hiện khớp với hàng chục bài khác nhau là đặc trưng của khuôn mẫu chung. Trùng thật thường khớp dài với một vài nguồn cụ thể, và đoạn sau nối tiếp đoạn trước theo đúng trình tự của nguồn. Khi đã thấy đủ các dấu hiệu, đánh dấu đoạn đó là trùng oan trong ghi chú và chuyển sang đoạn kế tiếp, đừng mất thời gian sửa câu chữ.
Tóm tắt, mở đầu, lý do chọn đề tài: không phải phần theo mẫu
Có một nhóm phần dễ bị xếp nhầm vào loại theo mẫu: tóm tắt, phần mở đầu, lý do chọn đề tài, ý nghĩa khoa học và thực tiễn. Chúng có cấu trúc quen thuộc, tiêu đề mục giống nhau giữa các bài, nên nhiều người nghĩ câu chữ cũng có thể giống. Thực ra đây là những phần người chấm đọc đầu tiên để hiểu bài của bạn khác gì các bài trước.
Một phần mở đầu chép khung câu của bài khoá trước rồi thay tên đối tượng nghiên cứu sẽ khớp dài với bài đó, và không thể giải thích là trùng oan. Tương tự, đoạn lý do chọn đề tài mượn nguyên các câu nói về tầm quan trọng của ngành từ một luận văn khác cũng là trùng thật, dù bạn thấy nó chỉ là phần thủ tục.
Cách phân biệt đơn giản: nếu trường không phát mẫu câu chữ cho phần đó, thì đó là phần bạn tự viết. Tiêu đề mục giống nhau là chuyện bình thường; nội dung dưới tiêu đề phải là của bạn. Khi đọc báo cáo mà thấy những phần này bị tô màu, hãy xếp chúng vào nhóm cần viết lại, không vào nhóm ghi chú trùng oan.
Ghi chú trùng oan cho người chấm
Khi đã tách được các đoạn trùng oan, ghi chú gọn để người hướng dẫn hoặc hội đồng nắm nhanh. Ví dụ giả định của một khoá luận ngành kế toán:
| Phần trong bài | Kiểu nguồn trong báo cáo | Ghi chú đề xuất |
|---|---|---|
| Trang bìa, phụ bìa | Nhiều bài nộp cùng khoa | Theo mẫu bắt buộc của trường |
| Lời cam đoan | Nhiều bài nộp cùng khoa | Mẫu do khoa phát, chỉ điền thông tin |
| Phụ lục 2: bảng hỏi | Bài báo công bố thang đo, các luận văn khác | Thang đo giữ nguyên, đã ghi nguồn đầu phụ lục |
| Phụ lục 4: quy trình nội bộ | Trang giới thiệu của đơn vị thực tập | Tài liệu do đơn vị cung cấp, đã ghi nguồn |
| Lời cảm ơn | Một bài khoá trước | Đã viết lại bằng lời của mình trước khi nộp bản cuối |
Ghi chú như vậy không thay thế báo cáo, nó giúp người đọc báo cáo tiết kiệm thời gian. Đính kèm khi nộp nếu trường cho phép, hoặc mang theo khi trao đổi với người hướng dẫn. Đừng dùng ghi chú để giải thích những đoạn nằm trong chương nội dung bằng lý do "theo mẫu"; người chấm sẽ đối chiếu và một lời giải thích sai làm mất uy tín của cả bảng.
Nếu muốn nhờ công cụ AI phân loại nhanh các đoạn trùng, chỉ đưa phần cần hỏi, che tên người, tên đơn vị thực tập và số liệu chưa công bố, rồi tự kiểm lại từng kết luận của máy.
Câu hỏi thường gặp
Có nên sửa câu chữ trong lời cam đoan để giảm tỷ lệ trùng không?
Không nên. Lời cam đoan là cam kết theo mẫu của trường, mọi người cùng cam kết một nội dung. Phần trùng ở đây là hợp lệ và người chấm hiểu điều đó. Hãy dùng đúng mẫu khoa phát và chỉ điền thông tin của bạn.
Lời cảm ơn bị báo trùng có ảnh hưởng tới kết quả không?
Thường lời cảm ơn không phải trọng tâm khi xét trùng lặp, nhưng chép nguyên lời cảm ơn của người khác gây ấn tượng xấu. Nên viết bằng câu chữ của mình, cảm ơn những điều cụ thể, vừa chân thành vừa ít khi trùng với ai.
Bảng hỏi dùng thang đo chuẩn bị báo trùng có phải sửa không?
Câu hỏi của thang đo đã công bố thường phải giữ nguyên để kết quả so sánh được, nên không cần sửa. Hãy ghi rõ thang đo lấy từ đâu và đã điều chỉnh gì. Riêng đoạn giải thích về thang đo thì là phần bạn phải tự viết.
Làm sao phân biệt trùng oan với trùng thật trong báo cáo?
Xem vị trí, kiểu nguồn và nội dung. Trùng oan nằm ở phần theo mẫu, nguồn thường là nhiều bài nộp cùng trường, mỗi bài một chút, nội dung không chứa thông tin riêng. Đoạn trùng chứa lập luận hay mô tả cụ thể thì không phải trùng oan.
Tên đề tài giống hệt bài khoá trước thì có sao không?
Trùng tên đề tài không có nghĩa là trùng nội dung, nhiều đề tài phổ biến được chọn lại qua các năm. Nhưng nên mở bài đó ra xem phạm vi, đối tượng, thời gian khác ra sao và báo người hướng dẫn biết để giải thích được khi hội đồng hỏi.
Có nên bỏ phụ lục ra khỏi bản kiểm trùng không?
Tuỳ quy định của trường. Có nơi yêu cầu kiểm toàn văn, có nơi chỉ kiểm phần nội dung chính. Đừng tự bỏ phụ lục khi nộp bản chính thức. Hỏi người hướng dẫn hoặc bộ phận quản lý, và ghi rõ nguồn đầu mỗi phụ lục để người chấm hiểu phần trùng.