Loại trừ trích dẫn và tài liệu tham khảo là hợp lý khi phần bị loại trừ thật sự là trích dẫn đúng cách và danh mục tài liệu đúng nghĩa, và khi quy định của nơi bạn nộp cho phép tính tỷ lệ theo cách đó. Việc loại trừ không làm bài tốt lên hay xấu đi; nó chỉ thay đổi cách đếm. Điều quan trọng là bạn và người chấm cùng biết con số đang đếm theo thiết lập nào.
Nhiều sinh viên chỉ biết đến chuyện loại trừ khi thấy bạn mình có tỷ lệ thấp hơn hẳn dù bài tương tự. Có người coi đó như một cách hạ con số và tìm mọi cách bật hết các tuỳ chọn. Cách nghĩ đó dễ gây rắc rối: loại trừ quá tay có thể che mất một đoạn chép dài nằm trong ngoặc kép, và người chấm có kinh nghiệm sẽ nhìn ra. Bài này giải thích từng loại loại trừ, lúc nào dùng là đúng, lúc nào nên dè chừng. Ví dụ nêu trong bài là ví dụ giả định.
Loại trừ là gì và ai được quyết định bật hay tắt
Trong báo cáo kiểm trùng, loại trừ là việc bảo phần mềm bỏ qua một số phần của bài khi tính tỷ lệ. Phần bị loại trừ vẫn hiện trong toàn văn, có khi vẫn được tô màu nhạt, nhưng không cộng vào con số tổng. Ba kiểu loại trừ phổ biến nhất là bỏ qua đoạn trong ngoặc kép, bỏ qua danh mục tài liệu tham khảo và bỏ qua những cụm khớp ngắn hơn một độ dài nhất định. Một số hệ thống còn cho loại trừ riêng một nguồn cụ thể.
Ai được bật tắt tuỳ theo cách trường tổ chức. Có nơi sinh viên tự kiểm và tự chọn thiết lập. Có nơi chỉ giảng viên hoặc bộ phận quản lý kiểm trùng mới thay đổi được, sinh viên chỉ nhận báo cáo. Có nơi quy định sẵn một bộ thiết lập chuẩn cho mọi bài nộp chính thức, mọi thay đổi phải có lý do và được ghi lại.
Vì vậy việc đầu tiên là tìm hiểu quy định của chính nơi bạn nộp: báo cáo chính thức dùng thiết lập nào, ai có quyền thay đổi, và con số trong quy định được tính trước hay sau loại trừ. Con số tự kiểm ở nhà với thiết lập khác không thay thế được báo cáo chính thức. Nếu quy định không ghi rõ, hỏi người hướng dẫn hoặc phòng quản lý đào tạo, đừng tự suy.
Vì sao loại trừ trích dẫn hợp lý trong nhiều trường hợp
Trích dẫn nguyên văn có ngoặc kép và chú thích là cách làm đúng khi câu chữ của nguồn quan trọng: một định nghĩa pháp lý, một câu nói được phân tích, một điều khoản cần đọc đúng từng chữ. Phần mềm không hiểu ngoặc kép có nghĩa là bạn đang ghi công cho người khác; nó chỉ thấy chữ giống chữ. Nếu không loại trừ, một bài phân tích luật trích nhiều điều khoản sẽ có tỷ lệ cao chỉ vì làm đúng nghề.
Loại trừ trích dẫn giúp con số phản ánh sát hơn phần mà bạn tự viết. Người chấm nhìn con số sau loại trừ biết được phần lời của bạn có dựa quá nhiều vào nguồn không, còn phần trích dẫn thì họ đọc riêng để xem có hợp lý không.
Cũng cần biết phần mềm nhận ngoặc kép theo ký tự. Văn bản tiếng Việt hay có nhiều loại dấu ngoặc: ngoặc kép thẳng, ngoặc kép cong, ngoặc góc, và cả dấu ngoặc đơn. Có phần mềm chỉ nhận một hai loại. Nếu bạn dùng loại phần mềm không nhận, đoạn trích vẫn bị tính dù đã bật loại trừ. Trước khi kết luận thiết lập không có tác dụng, xem lại dấu ngoặc bạn đã dùng có thống nhất không, và với các trích dẫn dài kiểu khối thụt lề không có ngoặc kép, hãy hỏi cách trường muốn trình bày.
Khi loại trừ trích dẫn che mất vấn đề
Loại trừ trích dẫn có một mặt trái: nó không phân biệt trích dẫn cần thiết với trích dẫn thay cho viết. Một bài mà nửa chương là các đoạn trích dài, nối với nhau bằng vài câu dẫn, có thể có tỷ lệ sau loại trừ rất thấp. Con số đẹp nhưng bài gần như không có lập luận riêng. Người chấm có kinh nghiệm sẽ so hai con số trước và sau loại trừ; khoảng cách quá lớn là lý do để họ mở bài ra đọc kỹ.
Kiểu thứ hai là đặt ngoặc kép cho cả đoạn lấy từ nguồn chỉ để được loại trừ, trong khi đoạn đó không cần trích nguyên văn: một đoạn giải thích khái niệm, một đoạn mô tả bối cảnh. Đây là trích dẫn đúng hình thức nhưng sai mục đích. Nó không phải đạo văn theo nghĩa giấu nguồn, nhưng cho thấy người viết chưa làm phần việc chính là hiểu và diễn đạt lại.
Kiểu thứ ba nguy hiểm hơn: ngoặc kép bị đặt sai chỗ, ví dụ đoạn trong ngoặc là lời của bạn còn đoạn lấy từ nguồn lại nằm ngoài. Phần mềm vẫn loại trừ đoạn trong ngoặc và tính đoạn ngoài, nhưng nếu ngẫu nhiên khớp lệch, đoạn chép thật có thể lọt. Lời khuyên chung: dùng trích dẫn nguyên văn ít và ngắn, đúng lúc cần câu chữ gốc; phần còn lại diễn giải bằng lời mình và ghi nguồn.
Loại trừ danh mục tài liệu tham khảo: phần mềm nhận ra thế nào
Danh mục tài liệu tham khảo gần như chắc chắn trùng với bài khác, vì cùng một cuốn sách, cùng một bài báo được ghi theo cùng một chuẩn trình bày ở rất nhiều luận văn. Loại trừ phần này là hợp lý và nhiều nơi đặt mặc định. Vấn đề là phần mềm phải nhận ra đâu là danh mục.
Thông thường phần mềm dò theo tiêu đề mục, kiểu "tài liệu tham khảo", "danh mục tài liệu", và coi mọi thứ sau đó là danh mục. Nếu tiêu đề của bạn viết khác, viết hoa toàn bộ, có số thứ tự lạ, hoặc nằm trong một bảng, phần mềm có thể không nhận và tính cả danh mục vào tỷ lệ. Ngược lại, nếu sau danh mục còn phụ lục dài, có phần mềm sẽ loại trừ luôn cả phụ lục vì coi là một khối.
Hai điều nên làm. Thứ nhất, trình bày tiêu đề danh mục theo đúng mẫu của trường, đặt ở một dòng riêng. Thứ hai, khi đọc báo cáo, kéo xuống cuối bài xem phần nào được tô, phần nào không. Nếu danh mục vẫn bị tô đậm và cộng vào tổng, ghi chú lại để hỏi người quản lý; nếu phụ lục bị bỏ qua mà trong phụ lục có nội dung bạn tự viết, cũng nên báo, vì người chấm có thể cần xem cả phần đó.
Loại trừ cụm khớp ngắn và loại trừ một nguồn cụ thể
Cụm khớp ngắn là những chuỗi vài chữ giống với nguồn nào đó: tên cơ quan, tên văn bản, các cách nói thông dụng trong ngành. Loại trừ cụm ngắn giúp báo cáo bớt nhiễu, nhất là với tiếng Việt vốn có nhiều cụm cố định. Độ dài ngưỡng do người thiết lập chọn; đặt quá cao thì một đoạn chép bị chen vài chữ của mình vào giữa có thể bị cắt thành nhiều mảnh ngắn và lọt qua. Vì vậy nhiều nơi giữ ngưỡng vừa phải và không cho sinh viên tự đổi.
Loại trừ một nguồn cụ thể là công cụ mạnh nhất và cũng cần lý do rõ nhất. Trường hợp điển hình là nguồn đó là bản nháp của chính bạn đã nộp vào kho, hoặc là bài của bạn bị trang khác chép lại. Khi đó loại trừ giúp báo cáo phản ánh đúng thực tế. Nhưng loại trừ một nguồn chỉ vì nó chiếm phần lớn tỷ lệ mà chưa xác định nó là gì thì sai hoàn toàn.
Người có quyền loại trừ nguồn thường là giảng viên hoặc người quản lý, và họ sẽ muốn thấy bằng chứng: ngày nộp bản nháp, tên đề tài, bản gốc có ngày đăng. Hãy chuẩn bị những thứ này trước khi đề nghị, kèm vị trí các đoạn khớp, để quyết định được đưa ra nhanh và có hồ sơ.
Đọc hai con số: trước và sau loại trừ
Cách đọc an toàn nhất là luôn xem cả hai con số nếu báo cáo cho phép. Bảng dưới gợi ý cách hiểu một số kiểu chênh lệch, nội dung là ví dụ giả định:
| Trước loại trừ | Sau loại trừ | Cách hiểu thường gặp | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Cao vừa | Thấp | Phần trùng chủ yếu là trích dẫn và danh mục | Kiểm lại vài trích dẫn dài, xem có cần thiết không |
| Rất cao | Thấp | Bài dựa nhiều vào trích dẫn nguyên văn | Rút bớt trích, thay bằng diễn giải và phân tích |
| Cao | Vẫn cao | Phần trùng nằm ở lời viết, không phải trích dẫn | Đọc kỹ đoạn tô màu, viết lại phần chưa ghi nguồn |
| Thấp | Thấp | Ít khớp với kho so sánh | Vẫn lướt đoạn tô màu, nhớ phần mềm không bắt được hết |
Chênh lệch lớn giữa hai con số không có nghĩa là bạn làm sai, nhưng là câu hỏi mà người chấm sẽ đặt ra. Biết trước để trả lời được, hoặc sửa trước khi nộp, luôn tốt hơn chờ bị hỏi.
Đề nghị loại trừ đúng cách: trình tự gợi ý
Nếu bạn cho rằng báo cáo chính thức nên được tính với thiết lập loại trừ khác, hãy đề nghị theo trình tự rõ ràng:
- Đọc quy định hiện hành của trường hoặc tạp chí về cách tính tỷ lệ và quyền thay đổi thiết lập.
- Ghi lại thiết lập hiện tại của báo cáo và con số tỷ lệ tổng.
- Liệt kê cụ thể phần nào bạn đề nghị loại trừ và lý do: trích dẫn có ngoặc kép, danh mục chưa được nhận, nguồn là bản nháp của chính bạn.
- Kèm bằng chứng cho từng lý do: vị trí trong bài, ngày nộp bản nháp, bản gốc có ngày đăng.
- Gửi đề nghị qua người hướng dẫn hoặc kênh chính thức của khoa, giữ lại bản sao.
- Khi có báo cáo mới, đọc lại toàn bộ chứ không chỉ nhìn con số.
Cách làm này giữ cho mọi thay đổi có hồ sơ. Nếu sau này có người hỏi vì sao tỷ lệ chính thức khác với báo cáo đầu tiên, bạn và người hướng dẫn đều có câu trả lời rõ ràng. Khi gửi bài và báo cáo qua thư hay qua công cụ trực tuyến, chỉ gửi đúng người có trách nhiệm, không đăng lên nhóm chung.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên có được tự bật loại trừ trích dẫn trong báo cáo chính thức không?
Tuỳ quy định của từng trường. Có nơi để sinh viên tự chọn khi tự kiểm, nhưng báo cáo chính thức thường do giảng viên hoặc bộ phận quản lý chạy với thiết lập chuẩn. Hãy đọc quy định hiện hành hoặc hỏi phòng quản lý đào tạo.
Bật loại trừ trích dẫn rồi mà đoạn trong ngoặc kép vẫn bị tính thì vì sao?
Có thể phần mềm không nhận loại dấu ngoặc bạn dùng, hoặc ngoặc mở và ngoặc đóng không khớp. Trích dẫn dạng khối thụt lề không có ngoặc cũng thường không được nhận. Kiểm lại dấu ngoặc, thống nhất một kiểu, rồi hỏi cách trình bày trường yêu cầu.
Loại trừ trích dẫn có làm người chấm nghi ngờ không?
Không, nếu trích dẫn của bạn hợp lý. Người chấm thường xem cả hai con số. Họ chỉ dừng lại khi khoảng cách quá lớn, cho thấy bài dựa nhiều vào trích nguyên văn. Khi đó họ sẽ đọc xem các đoạn trích có cần thiết không.
Danh mục tài liệu tham khảo bị tính vào tỷ lệ thì phải làm gì?
Xem tiêu đề danh mục có đúng mẫu và nằm ở dòng riêng không, vì phần mềm thường dò theo tiêu đề. Nếu đã đúng mà vẫn bị tính, ghi chú lại và báo người hướng dẫn hoặc người quản lý để họ chỉnh thiết lập khi chạy báo cáo chính thức.
Có thể đề nghị loại trừ một nguồn chiếm nhiều tỷ lệ không?
Được, nếu có lý do chính đáng như nguồn là bản nháp của chính bạn hoặc trang đã chép bài của bạn. Cần kèm bằng chứng như ngày nộp, tên đề tài, bản gốc có ngày đăng. Loại trừ một nguồn chỉ vì nó lớn thì không hợp lệ.
Đặt ngoặc kép cho cả đoạn để được loại trừ có được không?
Về hình thức đó là trích dẫn, nhưng nếu đoạn đó không cần giữ nguyên câu chữ thì bài sẽ thiếu phần diễn giải của bạn. Người chấm nhìn khoảng cách giữa hai con số và đọc đoạn trích sẽ thấy. Nên trích ngắn, đúng chỗ, phần còn lại viết bằng lời mình.