Một báo cáo có hàng chục nguồn nhỏ, mỗi nguồn chỉ chiếm chút ít, có hai cách giải thích khác hẳn nhau: hoặc là những cụm từ thông dụng mà ai viết cũng dùng, hoặc là một đoạn văn được ghép từ nhiều bài khác nhau. Con số tổng không phân biệt được hai trường hợp. Cách phân biệt là đổi góc nhìn, đọc báo cáo theo từng đoạn trong bài thay vì theo từng nguồn trong danh sách.
Nhiều người nhìn danh sách nguồn dài mà nguồn nào cũng nhỏ thì yên tâm, cho rằng không có ai bị chép nhiều. Cũng có người hoảng vì thấy bài mình giống quá nhiều nơi. Cả hai đều có thể sai. Bài này giúp bạn biết khi nào danh sách dài là chuyện bình thường của văn viết tiếng Việt, khi nào là dấu hiệu của cách viết chắp vá, một kiểu trùng mà người chấm có kinh nghiệm để ý không kém gì chép nguyên trang. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Nhiều nguồn nhỏ hiện ra trong báo cáo như thế nào
Ở danh sách nguồn, bạn thấy một chuỗi dài các trang web, bài báo, bài nộp, mỗi cái kèm một con số rất nhỏ. Ở toàn văn, các đoạn tô màu không thành khối mà lấm tấm: vài chữ ở câu này, nửa câu ở câu kia, mỗi chỗ một màu hay một số hiệu khác. Tỷ lệ tổng có thể không cao, nhưng cũng có khi khá cao vì cộng dồn từ rất nhiều mảnh.
Điểm khác với báo cáo có nguồn lớn là bạn không thể giải quyết bằng cách tìm hiểu một vài nguồn. Mở từng nguồn nhỏ ra đọc thì mất nhiều thời gian mà ít khi rút ra được điều gì, vì mỗi nguồn chỉ khớp một mảnh ngắn. Cách đọc hiệu quả hơn là quay sang chính bài của bạn và xem các mảnh tô màu nằm cạnh nhau ra sao.
Hãy bật chế độ hiển thị tất cả nguồn cùng lúc nếu phần mềm có, rồi cuộn qua bài từ đầu tới cuối. Ghi lại những đoạn nào có mật độ tô màu dày, những đoạn nào chỉ lác đác. Bản đồ mật độ này quan trọng hơn danh sách nguồn: nó cho biết đoạn nào cần đọc kỹ, đoạn nào có thể bỏ qua.
Cụm từ thông dụng trong văn viết học thuật tiếng Việt
Văn viết học thuật tiếng Việt có rất nhiều cụm cố định: cách mở đầu một đoạn tổng quan, cách nêu mục tiêu nghiên cứu, cách giới thiệu phương pháp, cách chuyển ý giữa hai phần. Những cụm như "trên cơ sở đó", "nhằm mục đích", "kết quả nghiên cứu cho thấy", "trong phạm vi nghiên cứu" xuất hiện ở hàng nghìn luận văn. Cộng với tên cơ quan, tên văn bản, tên chương trình, phần mềm có thể tìm ra rất nhiều mảnh khớp ngắn.
Đặc điểm của loại trùng này là các mảnh ngắn, rời rạc, không liên kết với nhau thành ý. Một câu có thể khớp phần đầu với nguồn này, phần cuối với nguồn khác, nhưng phần giữa, nơi chứa thông tin, là của bạn. Mỗi nguồn khớp với bài ở những vị trí không liên quan tới nhau.
Loại trùng này gần như không cần sửa. Đổi những cụm thông dụng thành cách nói lạ chỉ làm văn khó đọc, mà tỷ lệ cũng không giảm bao nhiêu. Nếu tỷ lệ của bạn chủ yếu do loại này, hãy hỏi xem thiết lập có loại trừ cụm khớp ngắn không. Ghi chú lại cho người hướng dẫn rằng các mảnh tô màu là cụm thông dụng, kèm vài ví dụ, là đủ.
Ghép từ nhiều bài: kiểu trùng khó thấy bằng con số
Kiểu trùng thứ hai trông tương tự trên danh sách nguồn nhưng khác hẳn khi nhìn vào bài. Ở đây một đoạn văn được tạo ra bằng cách lấy một câu từ bài này, hai câu từ bài kia, nửa đoạn từ trang thứ ba, nối lại bằng vài từ chuyển ý, có khi đổi chữ chỗ này chỗ kia. Mỗi nguồn chỉ đóng góp một chút nên không nguồn nào nổi bật, nhưng gần như toàn bộ đoạn văn không phải do người viết soạn ra.
Dấu hiệu rõ nhất là mật độ tô màu: trong một đoạn ghép, gần như câu nào cũng có màu, và các mảnh màu dài cả câu chứ không chỉ vài chữ. Dấu hiệu thứ hai là giọng văn lệch: câu trước trang trọng kiểu giáo trình, câu sau lại như bài báo, câu sau nữa dùng thuật ngữ khác cho cùng một khái niệm. Dấu hiệu thứ ba là chú thích lẫn lộn hoặc thiếu: đoạn lấy từ nhiều nguồn nhưng chỉ ghi một nguồn, hoặc không ghi gì.
Người chấm có kinh nghiệm đọc ra kiểu này ngay cả khi tỷ lệ tổng không cao. Nhiều quy chế coi ghép đoạn không ghi nguồn là đạo văn như chép một nguồn, vì bản chất vẫn là trình bày câu chữ của người khác như của mình. Con số nhỏ không bảo vệ được bạn ở đây.
Đoạn ghép vô tình: khi ghi chép của chính mình là thủ phạm
Không phải đoạn ghép nào cũng do cố ý. Kiểu hay gặp hơn là đoạn ghép vô tình, sinh ra từ cách ghi chép. Trong lúc đọc tài liệu, bạn sao chép các câu hay vào một tệp ghi chú để dùng sau, không đánh dấu câu nào chép nguyên văn, câu nào là lời mình rút gọn. Vài tuần sau, khi viết bài, bạn mở tệp ghi chú ra, sắp xếp lại các câu cho hợp ý, thêm từ nối, và tin rằng đó là đoạn mình viết.
Báo cáo kiểm trùng là lúc sự thật hiện ra: các câu trong đoạn khớp với nhiều nguồn khác nhau, đúng những tài liệu bạn đã đọc. Người viết thường ngạc nhiên thật sự, vì họ không nhớ mình đã chép. Ý định không xấu, nhưng kết quả trên trang giấy vẫn là câu chữ của người khác không đánh dấu.
Cách phòng cho những bài sau là tách bạch ngay từ khi ghi chép: câu chép nguyên văn đặt trong ngoặc kép kèm nguồn và số trang, ý tóm tắt bằng lời mình ghi bằng màu khác hoặc ở cột khác, suy nghĩ riêng của bạn ghi riêng một chỗ. Với bài đang sửa, mở lại tệp ghi chú, đối chiếu từng câu của đoạn bị tô màu với ghi chú để tìm nguồn, rồi viết lại đoạn đó từ ý chính chứ không từ câu chữ của ghi chú.
Phép thử đơn giản: bỏ các mảnh trùng đi, đoạn còn lại gì
Còn nguyên ý, chỉ hụt vài chữ. Nếu xoá hết chữ tô màu mà đoạn văn vẫn đọc được ý chính, chỉ hụt vài cụm nối và tên gọi, thì phần trùng là cụm thông dụng. Đoạn này là của bạn.
Còn khung nhưng mất phần lớn thông tin. Nếu còn lại câu mở và câu kết của bạn nhưng phần giữa, phần mang số liệu và giải thích, đều biến mất, thì đoạn đó đang dựa vào nguồn. Có ghi nguồn thì cần chuyển sang diễn giải; không ghi nguồn thì phải sửa ngay.
Gần như không còn gì. Nếu đoạn văn biến mất gần hết, đó là đoạn ghép. Cách sửa duy nhất là viết lại từ đầu: đọc các nguồn, gấp lại, ghi ý chính, rồi viết đoạn mới theo lập luận của bạn và ghi nguồn cho từng ý.
Còn một danh sách thuật ngữ. Nếu phần trùng chủ yếu là tên riêng, tên khái niệm, tên văn bản, đoạn còn lại là lời bạn giải thích thì đây là trùng do thuật ngữ, xem mục kế tiếp.
Thuật ngữ chuyên ngành, tên riêng và tên văn bản
Một số ngành có mật độ thuật ngữ rất cao: luật, kế toán, y dược, kỹ thuật. Tên một văn bản pháp luật có thể dài cả dòng, tên một chỉ tiêu tài chính, tên một quy trình kỹ thuật cũng vậy. Bài nào trong ngành cũng nhắc tới chúng, nên phần mềm tìm ra hàng loạt nguồn khớp.
Không có cách nào và cũng không cần tìm cách tránh thuật ngữ. Viết tắt sau lần nhắc đầu tiên là thói quen tốt cho người đọc, đồng thời làm số mảnh khớp giảm tự nhiên, nhưng đừng viết tắt chỉ để né phần mềm, và luôn có danh mục từ viết tắt. Việc cần làm là ghi chú cho người hướng dẫn rằng phần trùng chủ yếu là thuật ngữ, kèm ví dụ cụ thể.
Riêng với trích văn bản pháp luật, nội dung điều khoản là thứ phải trích đúng. Đặt trong ngoặc kép, ghi rõ điều khoản nào của văn bản nào, và nhớ dặn người đọc rằng văn bản có thể đã được sửa đổi; bạn nên kiểm văn bản hiện hành tại thời điểm viết. Phần phân tích điều khoản thì là lời của bạn và không nên khớp với ai.
Xử lý theo từng loại nguồn nhỏ
Sau khi đã đọc theo đoạn và làm phép thử, xếp các đoạn tô màu vào một trong bốn nhóm dưới đây. Nội dung là gợi ý chung, quy định cụ thể của trường vẫn là thứ cần đọc:
| Loại | Nhận ra bằng | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Cụm từ thông dụng | Mảnh ngắn, rời, mỗi nguồn một vị trí | Không sửa, ghi chú, hỏi thiết lập cụm ngắn |
| Thuật ngữ, tên văn bản | Mảnh trùng là tên gọi, lời giải thích là của mình | Không sửa, ghi chú, viết tắt hợp lý |
| Đoạn dựa vào nguồn | Bỏ mảnh trùng thì mất phần thông tin chính | Diễn giải lại, ghi nguồn cho từng ý |
| Đoạn ghép | Gần như câu nào cũng tô màu, giọng văn lệch | Viết lại từ đầu theo dàn ý của mình |
Đừng dùng phần mềm viết lại tự động để xử lý đoạn ghép. Kết quả thường là câu vô nghĩa, giọng văn càng lệch, và nhiều phần mềm kiểm trùng vẫn nhận ra cấu trúc gốc. Danh mục giảm trùng lặp của trang có bài riêng về chuyện này.
Khi muốn nhờ AI phân loại các đoạn, chỉ dán đoạn cần hỏi, che tên người và số liệu chưa công bố, rồi tự làm lại phép thử bỏ mảnh trùng để kiểm kết luận của máy.
Câu hỏi thường gặp
Báo cáo có rất nhiều nguồn nhỏ có đáng lo không?
Tuỳ cách các mảnh trùng phân bố trong bài. Nếu là cụm từ thông dụng và thuật ngữ rải rác thì không đáng lo. Nếu nhiều mảnh dài nằm sát nhau trong cùng một đoạn, gần như câu nào cũng tô màu, thì có thể đoạn đó được ghép từ nhiều bài và cần viết lại.
Có nên đổi các cụm từ thông dụng để giảm tỷ lệ không?
Không nên. Đổi cụm quen thuộc thành cách nói lạ làm văn khó đọc mà tỷ lệ giảm không đáng kể. Hãy ghi chú cho người hướng dẫn và hỏi xem thiết lập có loại trừ cụm khớp ngắn không. Dành công sức cho những đoạn trùng thật.
Ghép câu từ nhiều nguồn nhưng có ghi đủ nguồn thì có sao không?
Không phải đạo văn theo nghĩa giấu nguồn, nhưng đoạn văn gần như chỉ là câu chữ của người khác nối lại. Người chấm sẽ thấy bài thiếu lập luận riêng. Nên tổng hợp ý từ các nguồn và viết bằng lời mình, ghi nguồn cho từng ý.
Làm sao biết một đoạn là đoạn ghép?
Làm phép thử: xoá hết phần tô màu trong đoạn rồi đọc lại phần còn lại. Nếu gần như không còn gì, giọng văn trước đó lại lệch giữa các câu và chú thích thiếu hoặc lẫn, nhiều khả năng đó là đoạn ghép từ nhiều nguồn.
Trích nhiều tên văn bản pháp luật làm tỷ lệ tăng thì xử lý thế nào?
Tên văn bản và nội dung điều khoản phải trích đúng nên không cần tránh. Đặt điều khoản trong ngoặc kép, ghi rõ nguồn, dùng viết tắt hợp lý sau lần đầu và ghi chú cho người hướng dẫn. Nhớ kiểm văn bản hiện hành vì có thể đã được sửa đổi.
Phần mềm viết lại tự động có giúp xử lý đoạn ghép không?
Không. Phần mềm viết lại thường tạo ra câu sai nghĩa, giọng văn càng lệch, và vẫn giữ cấu trúc ý của nguồn. Nhiều công cụ kiểm trùng vẫn nhận ra. Cách đúng là viết lại đoạn đó từ ghi chú và dàn ý của chính bạn.