Đọc báo cáo kiểm tra đạo văn đúng cách là đi theo ba bước: xem tỷ lệ tổng để biết mức độ chung, xem danh sách nguồn để biết phần trùng đến từ đâu, rồi mở từng đoạn tô màu để xét câu chữ cụ thể. Con số phần trăm ở đầu trang chỉ là điểm xuất phát. Kết luận bài có vấn đề hay không nằm ở phần cuối, khi bạn nhìn tận mắt đoạn nào giống nguồn nào và đoạn đó có được trích dẫn hay không.
Phần lớn sinh viên lần đầu nhận báo cáo chỉ nhìn con số rồi hoảng hoặc thở phào. Cả hai phản ứng đều vội. Một bài có tỷ lệ thấp vẫn có thể chứa một đoạn chép nguyên văn không ghi nguồn, còn một bài tỷ lệ khá cao có khi chỉ vì phần tài liệu tham khảo và trích dẫn luật bị tính vào. Bài này đi qua các phần chung mà hầu hết báo cáo kiểm trùng đều có, không gắn với giao diện của phần mềm nào, để bạn đọc được báo cáo dù trường dùng công cụ gì. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Một báo cáo kiểm tra trùng lặp thường gồm những phần nào
Dù mỗi phần mềm trình bày một kiểu, báo cáo kiểm trùng hầu như luôn có bốn khối thông tin. Khối thứ nhất là phần thông tin chung: tên tệp, ngày kiểm, số trang hoặc số từ được xử lý, và đôi khi tên người nộp. Khối thứ hai là tỷ lệ tổng, thường hiện to nhất, đôi khi kèm màu để báo mức. Khối thứ ba là danh sách nguồn: các trang web, bài báo, luận văn trong kho hoặc bài đã nộp trước đó mà phần mềm tìm thấy đoạn khớp, mỗi nguồn kèm phần trăm đóng góp. Khối thứ tư là toàn văn bài của bạn với các đoạn được tô màu hoặc gạch chân, mỗi màu hay mỗi số ứng với một nguồn trong danh sách.
Nhiều báo cáo còn có một khối thứ năm ít người để ý: phần thiết lập. Ở đây ghi phần mềm đã loại trừ những gì, ví dụ có bỏ qua phần trong ngoặc kép, có bỏ qua danh mục tài liệu tham khảo, có bỏ những cụm khớp quá ngắn hay không. Phần này quyết định con số tỷ lệ tổng nhiều hơn bạn tưởng.
Trước khi đọc nội dung, hãy kiểm khối thông tin chung. Số từ được xử lý có gần với độ dài bài thật không? Nếu bài dài mà báo cáo chỉ xử lý một phần, có thể tệp bị lỗi định dạng, có trang là ảnh scan, hoặc phần mềm chỉ nhận một số trang đầu. Đọc một báo cáo của bản tệp sai thì mọi bước sau đều mất công.
Tỷ lệ tổng: con số đầu tiên nhưng không phải kết luận
Tỷ lệ tổng cho biết bao nhiêu phần của bài khớp với một nguồn nào đó trong kho mà phần mềm so. Nó không cho biết phần khớp đó có hợp lệ hay không. Một câu trích nguyên văn điều luật, đặt trong ngoặc kép và ghi rõ nguồn, vẫn bị tính là khớp nếu thiết lập không loại trừ trích dẫn. Ngược lại, một đoạn diễn giải lại ý của người khác mà không ghi nguồn có thể lọt qua vì câu chữ đã đổi, dù về bản chất đó vẫn là lấy ý không ghi công.
Vì vậy cách đọc con số này là đặt câu hỏi chứ không phải chấm điểm. Con số cao hơn bạn chờ đợi: phần dư đến từ đâu? Con số thấp hơn bạn chờ đợi: phần mềm có xử lý đủ bài không, có so với kho của trường mình không? Mỗi trường, mỗi khoa, mỗi tạp chí có quy định riêng về mức chấp nhận và cách tính, nên đừng so con số của mình với con số bạn bè kể ở trường khác. Hãy mở quy định hiện hành của chính nơi bạn nộp bài.
Một điểm nữa: nhiều phần mềm làm tròn và cộng gộp theo cách riêng. Hai nguồn cùng khớp một đoạn có thể chỉ được tính một lần, nên tổng phần trăm của danh sách nguồn không nhất thiết bằng tỷ lệ tổng. Thấy hai con số lệch nhau thì đó là chuyện bình thường, không phải lỗi báo cáo.
Danh sách nguồn: đọc theo thứ tự và nhìn vào loại nguồn
Danh sách nguồn thường xếp từ nguồn đóng góp nhiều nhất đến ít nhất. Hãy đọc vài nguồn đầu thật kỹ, vì chúng thường giải thích phần lớn tỷ lệ. Với mỗi nguồn, ghi ba điều: đây là loại nguồn gì (trang web, bài báo khoa học, luận văn trong kho, bài nộp của sinh viên khác), nguồn này có nằm trong tài liệu tham khảo của bạn không, và nó chiếm khoảng bao nhiêu phần.
Loại nguồn nói lên nhiều điều. Nguồn là văn bản pháp luật hay giáo trình bạn đã trích thì phần trùng có thể hợp lệ nếu được đánh dấu đúng. Nguồn là trang tổng hợp, trang chia sẻ tài liệu thì nên xem kỹ: có thể trang đó chép từ cùng giáo trình bạn dùng, cũng có thể bạn đã lấy câu từ trang đó mà quên. Nguồn là bài nộp của sinh viên khác thì cần đối chiếu cẩn thận hơn cả, vì đó có thể là bạn cùng nhóm, là bài khoá trước cùng đề tài, hoặc là bản cũ của chính bạn đã nộp ở môn khác.
Đừng bỏ qua phần đuôi danh sách. Nhiều nguồn nhỏ, mỗi nguồn một chút, đôi khi chỉ là cụm từ thông dụng; nhưng cũng có khi là dấu hiệu một đoạn được ghép từ nhiều nơi. Chỉ đọc các đoạn tô màu mới phân biệt được hai trường hợp này.
Đoạn tô màu: từ con số quay về câu chữ trong bài
Đây là phần đáng thời gian nhất. Mỗi đoạn tô màu là một chỗ phần mềm thấy giống một nguồn cụ thể. Bấm vào hoặc đối chiếu số hiệu để mở đoạn tương ứng của nguồn, rồi đặt hai đoạn cạnh nhau. Câu hỏi đầu tiên là giống đến mức nào: nguyên văn từng chữ, giống phần lớn nhưng đổi vài từ, hay chỉ trùng một cụm ngắn trong câu dài.
Câu hỏi thứ hai là đoạn đó trong bài bạn có ghi nguồn không. Có ngoặc kép và chú thích thì đó là trích dẫn, việc còn lại chỉ là xem trích có quá dài, có cần thiết không. Không có ngoặc kép nhưng có ghi nguồn ở cuối câu thì cần xem lại: câu đó là diễn giải hay thật ra gần như chép lại nguyên văn? Không có nguồn nào cả thì đó là chỗ phải sửa đầu tiên.
Câu hỏi thứ ba là đoạn đó nằm ở phần nào của bài. Trùng ở trang bìa, lời cam đoan, mục lục hay danh mục tài liệu tham khảo khác hẳn trùng ở phần phân tích, thảo luận, kết luận. Phần sau là nơi người chấm chờ đọc suy nghĩ của chính bạn, nên một đoạn trùng ở đây nặng hơn nhiều so với cùng số chữ trùng ở phần mở đầu. Khi ghi chú, đánh dấu vị trí theo chương và trang để lúc sửa không phải dò lại.
Thiết lập kiểm tra in trong báo cáo: phạm vi so, loại trừ, độ dài cụm khớp
Hai báo cáo của cùng một bài có thể ra hai con số rất khác chỉ vì thiết lập khác. Ba thiết lập hay gặp nhất là phạm vi so, các phần được loại trừ và độ dài tối thiểu của một cụm khớp. Phạm vi so là kho mà phần mềm dùng: chỉ trang web công khai, có thêm kho bài báo, có thêm kho luận văn và bài nộp của trường hay không. Bài được kiểm với kho của trường thường bắt được những chỗ trùng với bài khoá trước mà kiểm trên web không thấy.
Loại trừ là việc bỏ qua một số phần khi tính tỷ lệ: phần trong ngoặc kép, danh mục tài liệu tham khảo, đôi khi cả phần phụ lục. Có trường cho sinh viên tự chọn, có trường để người quản lý quyết định. Đọc báo cáo mà không biết thiết lập loại trừ thì dễ hiểu nhầm, ví dụ tưởng mình bị trùng nặng trong khi gần nửa con số đến từ danh mục tài liệu.
Độ dài cụm khớp tối thiểu là ngưỡng để phần mềm coi một chỗ là trùng. Đặt quá ngắn thì những cụm thông dụng như tên cơ quan, tên luật, các cách nói học thuật quen thuộc đều bị tô màu, tạo ra hàng chục nguồn nhỏ. Đặt dài hơn thì báo cáo gọn hơn nhưng có thể bỏ sót đoạn chép bị cắt vụn. Nếu báo cáo có ghi thiết lập, hãy chép lại cùng con số tỷ lệ, vì sau này so sánh hai lần kiểm sẽ cần đến.
Trình tự đọc một báo cáo trong khoảng mười lăm phút
Khi đã quen, một báo cáo của bài vài chục trang có thể đọc lượt đầu trong khoảng mười lăm phút. Trình tự dưới đây giúp bạn không bỏ sót chỗ quan trọng và không sa đà vào chỗ vụn:
- Kiểm thông tin chung: đúng tệp, đúng phiên bản, số từ xử lý gần với độ dài bài.
- Đọc phần thiết lập: kho so, các phần được loại trừ, độ dài cụm khớp nếu có ghi.
- Ghi lại tỷ lệ tổng, chưa vội đánh giá.
- Đọc ba đến năm nguồn đầu danh sách: loại nguồn, có trong tài liệu tham khảo hay không, chiếm bao nhiêu.
- Mở từng đoạn tô màu của các nguồn lớn, xếp mỗi đoạn vào một trong ba nhóm: trích dẫn hợp lệ, cần sửa cách ghi nguồn, cần viết lại.
- Lướt các nguồn nhỏ ở cuối danh sách, chỉ dừng lại ở đoạn nào trùng dài hoặc nằm trong phần phân tích.
- Ghi tóm tắt kết quả vào một trang ghi chú riêng trước khi bắt đầu sửa.
Đừng sửa ngay trong lúc đọc. Sửa xen kẽ với đọc dễ làm bạn quên mất tổng thể, và hay dẫn tới việc sửa đoạn nhẹ trong khi bỏ sót đoạn nặng. Đọc xong một lượt, có danh sách trong tay, rồi mới mở bản thảo.
Từ báo cáo sang danh sách việc cần sửa
Kết quả đọc báo cáo nên được chuyển thành một bảng ghi chú đơn giản. Ví dụ giả định dưới đây lấy từ một khoá luận ngành quản trị, tỷ lệ tổng ở mức khiến sinh viên lo lắng:
| Vị trí | Nguồn | Nhận định | Việc cần làm |
|---|---|---|---|
| Chương 1, mục cơ sở lý thuyết | Giáo trình đã có trong tài liệu tham khảo | Ba đoạn gần như nguyên văn, chỉ ghi nguồn cuối đoạn | Viết lại bằng lời mình, giữ một câu định nghĩa trong ngoặc kép |
| Chương 2, mô tả doanh nghiệp | Trang giới thiệu của chính doanh nghiệp | Chép phần lịch sử hình thành, không ghi nguồn | Tóm lược ngắn, ghi nguồn rõ ràng |
| Lời cam đoan | Nhiều bài nộp khác | Mẫu chung của khoa | Ghi chú cho người hướng dẫn, không cần sửa |
| Danh mục tài liệu tham khảo | Nhiều nguồn | Trùng do cùng trích tài liệu | Hỏi lại thiết lập loại trừ |
Bảng như vậy có ích cho cả hai phía. Bạn biết việc nào làm trước, việc nào chỉ cần giải thích. Người hướng dẫn nhìn vào thấy bạn đã đọc báo cáo nghiêm túc, không chỉ tìm cách hạ con số. Nếu dùng công cụ trực tuyến hay AI để hỗ trợ đọc, nhớ che tên riêng, số liệu nội bộ của đơn vị thực tập và thông tin cá nhân trước khi dán bài vào.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ trùng lặp thấp có nghĩa là bài không có vấn đề gì không?
Chưa chắc. Tỷ lệ thấp chỉ cho biết phần khớp với kho so sánh ít. Một đoạn chép nguyên văn không ghi nguồn vẫn có thể nằm trong đó, và những đoạn lấy ý mà đổi câu chữ thì phần mềm khó bắt. Vẫn nên đọc các đoạn tô màu dù con số nhỏ.
Vì sao tổng phần trăm của các nguồn không bằng tỷ lệ tổng?
Vì nhiều phần mềm không cộng chồng. Khi hai nguồn cùng khớp một đoạn, đoạn đó thường chỉ được tính một lần vào tỷ lệ tổng, nhưng có thể xuất hiện ở cả hai nguồn. Cách làm tròn cũng khác nhau, nên hai con số lệch là bình thường.
Nên đọc báo cáo trên máy hay in ra giấy?
Đọc trên máy tiện cho việc bấm qua lại giữa bài và nguồn. In ra giấy tiện cho việc ghi chú bên lề và đọc cùng người hướng dẫn. Nhiều người đọc lượt đầu trên máy, sau đó in những trang có đoạn trùng nặng để ghi chú kỹ hơn.
Báo cáo có tô màu cả phần tài liệu tham khảo thì có sao không?
Phần tài liệu tham khảo trùng với bài khác là chuyện tự nhiên vì nhiều người cùng trích một tài liệu. Hãy xem thiết lập có loại trừ phần này không. Nếu không, ghi chú lại và hỏi người hướng dẫn hoặc bộ phận quản lý về cách tính theo quy định của trường.
Có cần đọc hết mọi nguồn nhỏ trong danh sách không?
Không cần đọc kỹ từng nguồn, nhưng nên lướt qua. Dừng lại ở những đoạn trùng dài, những đoạn nằm trong phần phân tích hoặc kết luận, và những nguồn xuất hiện lặp lại ở nhiều chỗ trong bài. Các cụm thông dụng vài chữ thì chỉ cần ghi nhận.
Đọc xong báo cáo thì nên làm gì trước khi sửa bài?
Lập một bảng ghi chú gồm vị trí, nguồn, nhận định và việc cần làm cho từng đoạn đáng chú ý. Sau đó trao đổi với người hướng dẫn nếu có đoạn chưa chắc nên xử lý thế nào. Có danh sách rồi mới mở bản thảo để sửa theo thứ tự ưu tiên.