Viết lại đoạn bị báo trùng đúng cách là giữ nguyên dữ kiện cần thiết, ghi nguồn cho chúng, rồi thay phần thuật lại bằng lập luận của chính bạn: dữ kiện đó nghĩa là gì, áp vào trường hợp của bạn ra sao, và có giới hạn gì. Đoạn bị báo trùng hầu như luôn là đoạn chỉ đang kể lại người khác. Thêm phần phân tích vào là vừa giảm trùng vừa làm đoạn có lý do tồn tại.
Bài này đi qua cách đọc một đoạn bị báo trùng để biết nó đang làm việc gì trong bài, các bước viết lại, bốn cách đổi trục lập luận, một ví dụ giả định ở phần thực trạng của khoá luận, cách xử lý số liệu lấy từ báo cáo của cơ quan, và khi nào nên mạnh tay cắt hẳn đoạn đó đi.
Đoạn bị báo trùng thường thiếu gì
Khi nhìn vào một đoạn tô đỏ, phản xạ đầu tiên là nghĩ đoạn đó thiếu từ mới, và đi tìm từ khác để thay. Nhưng nếu đọc kỹ, phần lớn đoạn bị báo trùng dài không thiếu từ. Chúng thiếu người viết. Toàn bộ đoạn là thông tin lấy từ nguồn, xếp theo trật tự của nguồn, không có câu nào trả lời câu hỏi "vậy thì sao".
Đặc biệt hay gặp ở các phần giới thiệu bối cảnh, cơ sở lý luận và thực trạng. Người viết cảm thấy phải "cho đủ" nên lấy nguyên các đoạn mô tả từ giáo trình, báo cáo hay bài báo. Những đoạn đó đúng, nhưng chúng là của người khác và được viết cho mục đích khác.
Vì vậy câu hỏi khi viết lại không phải "thay từ nào" mà là "đoạn này đang phục vụ lập luận nào của bài mình, và mình cần nói gì ở đây mà nguồn không nói". Trả lời được câu đó, phần viết lại gần như tự hiện ra.
Đọc đoạn bị báo trùng bằng ba câu hỏi
Đoạn này làm việc gì trong bài? Nó dựng bối cảnh cho câu hỏi nghiên cứu, cung cấp khái niệm dùng ở chương sau, hay đưa số liệu làm nền cho phân tích. Mỗi vai trò cần một kiểu viết lại khác. Đoạn không trả lời được câu này thường là đoạn có thể cắt.
Phần nào bắt buộc giữ? Số liệu, tên văn bản, định nghĩa chính thức, mốc thời gian. Những thứ này giữ nguyên, ghi nguồn cụ thể, có thể trình bày lại thành bảng ngắn thay cho câu văn dài chép theo nguồn.
Phần nào chỉ là thuật lại? Các câu mô tả, giải thích mà nguồn đã viết và bạn chép theo. Đây là phần cần thay bằng lời và lập luận của bạn. Đánh dấu chúng bằng màu khác trên bản in để thấy tỷ lệ giữa phần giữ và phần cần viết mới.
Câu hỏi phụ: nguồn này có phải nguồn tốt nhất không? Nhiều khi đoạn bị trùng là chép từ một bài viết phổ thông hay một tài liệu không rõ tác giả. Viết lại cũng là dịp thay bằng nguồn gốc đáng tin hơn, như văn bản chính thức hoặc nghiên cứu đã công bố.
Các bước viết lại một đoạn
Làm với từng đoạn bị báo trùng dài, theo thứ tự ưu tiên các đoạn tô màu liền mạch nhất.
- Viết một câu chủ đề mới cho đoạn, nói điều bạn muốn khẳng định, không phải điều nguồn khẳng định.
- Chọn từ đoạn cũ những dữ kiện thật sự cần để đỡ câu chủ đề đó, bỏ phần còn lại. Ghi nguồn cho từng dữ kiện.
- Viết các câu nối dữ kiện với câu chủ đề bằng lập luận của bạn: vì sao dữ kiện này ủng hộ khẳng định, có điều kiện gì.
- Thêm ít nhất một câu gắn với trường hợp cụ thể của đề tài: đơn vị bạn khảo sát, nhóm đối tượng của bạn, số liệu bạn tự thu.
- Kết đoạn bằng một câu dẫn sang đoạn hoặc phần tiếp theo, để đoạn thật sự là một mắt xích của bài.
- Đặt đoạn mới cạnh đoạn cũ, đối chiếu xem có bỏ sót dữ kiện quan trọng không, có cụm dài nào còn theo câu nguồn không.
Sau sáu bước, đoạn mới thường ngắn hơn hoặc bằng đoạn cũ nhưng nặng hơn. Nếu đoạn mới dài gấp đôi, có lẽ bạn đang giữ lại quá nhiều phần thuật lại cùng với phần phân tích mới.
Bốn cách đổi trục lập luận
Từ mô tả sang giải thích. Nguồn mô tả hiện tượng; bạn hỏi vì sao nó xảy ra, và đưa ra cách giải thích có căn cứ, kèm nguồn nếu cách giải thích đó cũng của người khác.
Từ chung sang cụ thể. Nguồn nói về cả nước hay một nhóm lớn; bạn đặt điều đó vào đơn vị hay địa phương mình nghiên cứu, chỉ ra chỗ giống, chỗ khác. Lưu ý dùng đúng tên đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp tỉnh, xã, vì nhiều tài liệu cũ còn dùng tên cũ.
Từ một chiều sang đối chiếu. Nguồn chỉ nêu một quan điểm; bạn đặt nó cạnh một nguồn khác cùng chủ đề, và nói hai quan điểm khác nhau ở đâu, cái nào hợp với trường hợp của bạn hơn.
Từ kết luận sang điều kiện. Nguồn đưa ra kết luận; bạn nêu điều kiện để kết luận đó đúng, và đề tài của bạn có thoả điều kiện đó không. Cách này đặc biệt hữu ích ở phần cơ sở lý luận.
Ví dụ giả định ở chương thực trạng của khoá luận
Giả sử một khoá luận về quản lý chất thải rắn sinh hoạt ở một phường có đoạn thực trạng chép gần nguyên từ báo cáo tổng kết năm của cơ quan quản lý: mô tả khối lượng thu gom, số tổ thu gom, các khó khăn chung. Báo cáo kiểm trùng tô đỏ gần trọn đoạn vì báo cáo đó đã được đăng công khai. Các con số dưới đây chỉ là ví dụ giả định.
Viết lại theo các bước trên: câu chủ đề mới có thể là "Năng lực thu gom của phường đang theo kịp khối lượng phát sinh ở khu dân cư cũ, nhưng chưa theo kịp ở các tổ dân phố mới hình thành." Dữ kiện giữ lại chỉ là hai con số về khối lượng và số tổ thu gom, có nguồn. Phần nối là lập luận của người viết: vì sao khu mới khó hơn, dựa vào quan sát và phỏng vấn mà người viết tự làm.
Đoạn mới vẫn dùng số liệu của báo cáo, nhưng câu văn và lập luận là của người viết. Phần mô tả chung về khó khăn, vốn có trong rất nhiều báo cáo tương tự, được bỏ hẳn hoặc thu lại một câu. Báo cáo kiểm trùng lúc này chỉ còn tô hai con số và tên văn bản.
Số liệu và đoạn mô tả lấy từ báo cáo của cơ quan
Báo cáo tổng kết, quy hoạch, đề án của cơ quan nhà nước thường được đăng công khai và nằm trong kho dữ liệu của phần mềm kiểm trùng. Chương thực trạng của rất nhiều khoá luận dựa vào chúng, nên phần này hay bị báo trùng cao.
Cách xử lý là tách số liệu ra khỏi lời văn. Số liệu đưa vào bảng tự lập, ghi rõ nguồn và năm. Lời văn mô tả của báo cáo thì không chép lại mà thay bằng phần đọc số liệu của bạn: bảng cho thấy xu hướng gì, so với năm trước, so với địa bàn khác ra sao. Phần đọc bảng là phần riêng của bạn.
Nếu buộc phải dùng một nhận định quan trọng của báo cáo, ví dụ một kết luận chính thức của cơ quan, hãy trích nguyên văn ngắn trong ngoặc kép, nêu tên văn bản, rồi bàn tiếp. Đừng diễn giải lại các nhận định chính thức theo kiểu làm mềm hay làm mạnh hơn, vì dễ sai ý văn bản.
Khi nào nên cắt hẳn thay vì viết lại
Có những đoạn bị báo trùng mà viết lại thế nào cũng không cứu được, vì chúng không có vai trò trong bài. Hay gặp nhất là các đoạn lịch sử hình thành khái niệm kéo dài, các đoạn giới thiệu chung về ngành, đoạn liệt kê văn bản pháp luật không dùng tới ở các chương sau.
Phép thử đơn giản: tìm xem khái niệm hay thông tin trong đoạn có được nhắc lại ở chương phân tích không. Nếu không, đoạn đó chỉ để lấp trang. Cắt nó đi, bài gọn hơn, tỷ lệ trùng giảm, và người chấm đọc nhanh hơn tới phần quan trọng. Nếu quy định có số trang tối thiểu, hãy bù bằng phân tích sâu hơn ở chương kết quả, không bằng mô tả chung.
Sau khi viết lại và cắt, kiểm lại toàn bài một lượt, không chỉ các đoạn đã sửa, vì việc cắt có thể làm đứt mạch giữa các phần. Rồi mới đưa đi kiểm trùng lần nữa.
Soát đoạn đã viết lại trước khi kiểm trùng lần nữa
Đoạn mới viết xong thường còn ba lỗi nhỏ. Thứ nhất là câu chủ đề mới nói một điều, nhưng dữ kiện giữ lại lại đỡ cho một điều khác, vì bạn giữ dữ kiện theo thói quen của đoạn cũ. Đọc riêng câu chủ đề và các dữ kiện, hỏi từng dữ kiện có thật sự ủng hộ câu chủ đề không.
Thứ hai là nguồn bị lạc chỗ: khi gộp, tách câu, ngoặc nguồn có thể dính vào câu phân tích của bạn thay vì câu dữ kiện. Người chấm đọc sẽ tưởng nhận xét của bạn là của tác giả, hoặc ngược lại. Kiểm từng ngoặc nguồn có nằm đúng câu mượn ý không.
Thứ ba là giọng văn: đoạn mới viết theo lối của bạn đặt giữa các đoạn cũ có thể lệch giọng. Đọc to cả mục một lượt, chỉnh câu nối đầu và cuối đoạn cho liền. Sau ba lượt soát này mới đưa bài đi kiểm, và khi đọc báo cáo mới, so với báo cáo cũ xem đoạn đó còn khớp những gì, để biết cách viết lại của bạn có hiệu quả không trước khi áp cho các đoạn còn lại.
Câu hỏi thường gặp
Viết lại đoạn bị báo trùng có cần ghi nguồn nữa không?
Có, với mọi dữ kiện và ý lấy từ nguồn, dù đã viết lại bằng lời mình. Phần không cần ghi nguồn là phần phân tích, nhận xét và số liệu do chính bạn thu thập.
Chương thực trạng toàn số liệu của cơ quan thì làm sao tránh trùng?
Đưa số liệu vào bảng tự lập có ghi nguồn, bỏ phần lời văn chép theo báo cáo, thay bằng phần đọc và so sánh số liệu của bạn. Phần đọc bảng là của bạn nên không trùng với báo cáo.
Thêm phân tích riêng mà chưa có số liệu tự thu thì sao?
Phân tích không nhất thiết cần số liệu mới. Đặt các nguồn cạnh nhau, chỉ ra điều kiện để kết luận đúng, hoặc so với bối cảnh đơn vị bạn nghiên cứu cũng là phân tích. Quan sát và phỏng vấn nhỏ có ghi chép cũng là dữ liệu của bạn.
Cắt bớt đoạn thì bài có bị thiếu số trang không?
Có thể. Khi đó hãy bù bằng phân tích sâu hơn ở chương kết quả và bàn luận, nơi người chấm đánh giá cao nhất, chứ không thêm mô tả chung. Nếu chưa chắc, hỏi người hướng dẫn về yêu cầu độ dài.
Có nên dùng tên tỉnh, xã cũ khi nguồn vẫn ghi tên cũ không?
Khi trích nguồn cũ thì giữ đúng tên trong nguồn, nhưng trong phần viết của bạn nên dùng tên đơn vị hành chính hiện hành sau sắp xếp, và ghi chú tương ứng với tên cũ để người đọc không nhầm.
Viết lại xong vẫn bị báo trùng vài cụm ngắn thì có sao không?
Vài cụm ngắn rải rác như thuật ngữ, tên văn bản, tên đơn vị thường không phải vấn đề. Điều người chấm để ý là các đoạn khớp dài liền mạch theo trật tự câu nguồn và các đoạn mượn ý không ghi nguồn.