Để khỏi vô tình chép, ghi chép khi đọc phải tách rõ ba loại ngay từ đầu: câu nguyên văn của tác giả, tóm tắt bằng lời mình về ý của tác giả, và ý nghĩ của chính mình, mỗi loại có ký hiệu riêng và luôn kèm nguồn, trang. Phần lớn trường hợp chép không cố ý không xảy ra lúc viết bài, mà xảy ra vài tuần trước, lúc ghi chép lẫn lộn mà không đánh dấu.
Bài này giải thích vì sao ghi chép lẫn lộn dẫn tới chép, cách lập một sổ đọc với hệ ký hiệu đơn giản, một trang sổ cần có những gì, cách làm trên giấy và trên máy, bẫy sao chép dán, và cách đi từ sổ đọc sang bản nháp mà vẫn giữ được ranh giới giữa ý mình và ý người.
Vô tình chép bắt đầu từ cuốn sổ, không phải từ bài viết
Hãy hình dung một học viên cao học đọc hai mươi tài liệu trong hai tháng. Lúc đọc, có câu hay thì chép nguyên vào sổ, có đoạn dài thì rút gọn vài dòng, có lúc nảy ra ý thì ghi luôn bên cạnh. Không đánh dấu loại nào là loại nào, vì lúc đó nhớ rõ. Hai tháng sau ngồi viết, mở sổ ra, mọi dòng trông giống nhau, đều là chữ tay của mình.
Lúc này rất dễ đưa một câu nguyên văn của tác giả vào bài mà tưởng là câu mình tóm tắt, hoặc đưa ý của tác giả vào như ý mình vì không còn nhớ mình đọc ở đâu. Phần mềm kiểm trùng sẽ bắt được câu nguyên văn, còn ý mượn không nguồn thì có thể không bị bắt nhưng vẫn là vi phạm.
Hiện tượng nhớ một ý mà quên mất nguồn của nó khá phổ biến ở người đọc nhiều; ai cũng có thể gặp. Cách phòng hiệu quả nhất không phải cố nhớ, mà là ghi sao cho không phải nhớ: mỗi dòng ghi chép tự nói nó thuộc loại nào và lấy từ đâu.
Hệ ký hiệu ba loại ghi chép
Chọn một hệ ký hiệu và dùng nhất quán trong suốt quá trình đọc. Ví dụ một hệ đơn giản:
| Loại ghi chép | Ký hiệu gợi ý | Bắt buộc kèm theo | Khi đưa vào bài |
|---|---|---|---|
| Nguyên văn của tác giả | Ngoặc kép, hoặc bút màu thứ nhất | Nguồn, số trang | Trích có ngoặc kép và nguồn, hoặc diễn giải lại |
| Tóm tắt bằng lời mình về ý tác giả | Chữ T ở đầu dòng, hoặc bút màu thứ hai | Nguồn, số trang hoặc mục | Viết lại cho hợp mạch bài, vẫn ghi nguồn |
| Ý nghĩ, câu hỏi, nhận xét của mình | Chữ M ở đầu dòng, hoặc bút màu thứ ba | Ngày ghi, nguồn đã gợi ra ý nếu có | Phát triển thành phân tích, không cần nguồn cho phần của mình |
Điều quan trọng không phải ký hiệu nào, mà là không bao giờ để một dòng thiếu ký hiệu. Nếu lỡ ghi một dòng mà không chắc loại, hãy đánh dấu "chưa rõ" và coi như nguyên văn cho tới khi kiểm lại được với tài liệu.
Một trang sổ đọc cần có những gì
Mỗi tài liệu nên có trang riêng hoặc mục riêng. Trên trang đó:
- Thông tin nguồn đủ để lập danh mục tài liệu: tác giả, năm, tên, nơi xuất bản hoặc nơi đăng, số tập, số trang của bài. Ghi một lần ở đầu trang, ghi đủ ngay, đừng để sau.
- Lý do bạn đọc tài liệu này: nó liên quan tới câu hỏi nào của đề tài. Một dòng là đủ, giúp bạn sau này biết tài liệu dùng cho chương nào.
- Tóm tắt tổng thể bằng lời mình, năm bảy dòng, viết sau khi đọc xong và đã gấp tài liệu lại.
- Các ghi chép chi tiết theo ba loại, mỗi dòng có số trang.
- Mục cuối dành cho ý của bạn: tài liệu này đồng ý hay khác với tài liệu nào đã đọc, giới hạn của nó là gì, có thể dùng cho đề tài ra sao.
Mục cuối là mục hay bị bỏ nhất nhưng giá trị nhất. Nó là mầm của những đoạn tổng hợp và phân tích sau này, phần không trùng với ai.
Ghi chép trên máy và bẫy sao chép dán
Ghi chép trên máy tiện tìm kiếm, nhưng có một bẫy lớn: sao chép dán. Đọc tệp PDF, bôi đen một đoạn, dán vào tệp ghi chép, rất nhanh. Vài tuần sau, đoạn dán đó nằm lẫn giữa các dòng bạn tự gõ, cùng phông chữ, cùng màu. Đây là con đường nhanh nhất dẫn tới vô tình chép.
Nếu ghi trên máy, hãy đặt luật: mọi đoạn dán vào phải nằm trong ngoặc kép và có định dạng riêng, như in nghiêng hoặc tô nền, kèm nguồn ngay trong dòng. Nhiều phần mềm ghi chép cho đặt thẻ hoặc khối trích riêng; dùng chúng thay cho văn bản thường. Tốt hơn nữa, hạn chế dán: chỉ dán câu bạn thật sự định trích nguyên văn.
Phần mềm quản lý tài liệu tham khảo giúp lưu thông tin nguồn chính xác và gắn ghi chú với từng tài liệu. Chọn công cụ nào là tuỳ bạn và tuỳ trường hướng dẫn; tính năng thay đổi theo phiên bản. Điều cốt lõi vẫn là ba loại ghi chép được tách bạch, dù dùng công cụ gì.
Khi sao lưu ghi chép lên dịch vụ trực tuyến, nhớ rằng sổ đọc có thể chứa dữ liệu phỏng vấn hay thông tin nội bộ. Che hoặc tách riêng những phần đó.
Ghi tay hay ghi máy: chọn theo cách bạn đọc
Ghi tay chậm hơn, và chính sự chậm đó có lợi: bạn khó chép nguyên một đoạn dài bằng tay, nên tự nhiên phải chọn ý và rút gọn. Nhiều người thấy ghi tay giúp hiểu và nhớ tốt hơn. Nhược điểm là khó tìm lại và dễ mất.
Ghi máy nhanh, tìm kiếm được, dễ sắp xếp lại theo chương. Nhưng nó dễ trượt thành kho đoạn dán, và dễ ghi quá nhiều mà không chọn lọc. Nếu ghi máy, hãy tự đặt giới hạn, ví dụ mỗi tài liệu chỉ tối đa vài câu nguyên văn.
Cách kết hợp hay gặp: đọc và ghi tay các ý chính theo ba loại, sau đó chuyển phần tóm tắt và ý của mình vào máy để sắp xếp, còn các câu nguyên văn thì gõ lại cẩn thận với ngoặc kép và nguồn. Lượt gõ lại này cũng là lượt bạn đọc lại và lọc bớt những gì không cần.
Từ sổ đọc sang bản nháp
Khi bắt đầu viết, đừng mở tài liệu gốc ra cạnh bản nháp. Mở sổ đọc. Dàn ý của bạn đặt câu hỏi, các ghi chép loại tóm tắt và loại ý của mình là vật liệu chính. Ghi chép nguyên văn chỉ dùng khi bạn thật sự cần trích.
Khi chuyển một dòng tóm tắt vào bài, viết lại cho hợp mạch văn và ghi nguồn ngay. Khi chuyển một dòng ý của mình, phát triển nó thành câu phân tích, dựa vào các nguồn liên quan. Khi chuyển một câu nguyên văn, giữ ngoặc kép, ghi nguồn và trang, rồi viết thêm câu của bạn giải thích vì sao trích.
Nếu gặp một dòng không có ký hiệu hay không có nguồn, dừng lại. Mở tài liệu ra kiểm, hoặc không dùng. Một dòng mồ côi đưa vào bài là chỗ dễ sinh lỗi nhất.
Sau khi viết xong mỗi mục, đánh dấu trong sổ những ghi chép đã dùng và dùng ở mục nào. Việc này giúp bạn tránh dùng một ý hai lần ở hai chương, và khi lập danh mục tài liệu tham khảo, bạn biết chắc nguồn nào thật sự có mặt trong bài, nguồn nào chỉ đọc mà không dùng.
Giữ thói quen suốt quá trình làm luận văn
Thói quen ghi chép tốt dễ bắt đầu nhưng khó giữ, nhất là khi hạn nộp tới gần và bạn đọc vội. Đặt lịch nhỏ: cuối mỗi buổi đọc, dành mười phút rà các ghi chép trong buổi, bổ sung ký hiệu và số trang còn thiếu. Mười phút lúc này tiết kiệm hàng giờ tìm lại nguồn sau này.
Định kỳ mỗi tuần, đọc lại mục ý của mình trong các trang sổ. Bạn sẽ thấy các ý bắt đầu nối với nhau, và đó là lúc ghi một trang riêng cho các nhận xét xuyên tài liệu. Trang này thường trở thành khung cho chương tổng quan và chương bàn luận.
Giữ sổ đọc sau khi bảo vệ xong. Nó là bằng chứng quá trình làm việc, hữu ích nếu có ai hỏi lại về nguồn của một đoạn, và là vốn cho các bài viết sau.
Nếu làm nhóm, thống nhất hệ ký hiệu chung ngay buổi đầu. Sổ đọc chung mà mỗi người một kiểu đánh dấu còn nguy hiểm hơn sổ riêng, vì không ai biết dòng của người khác là nguyên văn hay tóm tắt.
Ví dụ giả định: một trang sổ đọc
Giả sử bạn đọc một bài báo khoa học về thói quen đọc sách của học sinh trung học cơ sở. Trang sổ bắt đầu bằng thông tin nguồn đầy đủ, rồi một dòng lý do: dùng cho phần tổng quan về động cơ đọc ở chương một. Tiếp theo là năm dòng tóm tắt tổng thể, viết sau khi đã gấp bài báo lại. Mọi chi tiết ở đây là ví dụ giả định.
Phần ghi chép chi tiết có thể gồm: một câu nguyên văn trong ngoặc kép về định nghĩa động cơ đọc mà tác giả dùng, kèm số trang; hai dòng có chữ T ở đầu tóm tắt cách tác giả chọn mẫu và cách đo; một dòng có chữ M ghi rằng mẫu chỉ ở thành phố, trong khi đề tài của bạn có cả trường ở xã, nên cần thận trọng khi so sánh.
Mục cuối trang ghi: kết quả này gần với một tài liệu đã đọc trước về vai trò của thư viện trường, nhưng khác ở chỗ không xét thời gian dùng điện thoại. Chỉ một dòng như vậy đã là mầm của một đoạn tổng hợp, và nó hoàn toàn là của bạn. Khi viết, bạn mở trang này ra và có ngay cả vật liệu, cả nguồn, cả hướng lập luận.
Câu hỏi thường gặp
Ghi chép bằng lời mình rồi có cần ghi nguồn không?
Cần. Tóm tắt bằng lời mình vẫn là ý của tác giả, nên phải có nguồn và trang ngay trong ghi chép. Thiếu nguồn ở bước ghi chép là lý do phổ biến nhất khiến ý mượn lọt vào bài mà không có trích dẫn.
Đã lỡ ghi chép lẫn lộn từ trước thì làm sao?
Rà lại các ghi chép quan trọng, đánh dấu dòng nào không chắc là "chưa rõ" và coi như nguyên văn. Trước khi đưa dòng đó vào bài, mở tài liệu gốc kiểm lại hoặc viết lại hoàn toàn từ phân tích của bạn.
Có cần ghi số trang cho mọi ghi chép không?
Nên ghi, nhất là với câu nguyên văn và ý quan trọng. Nhiều kiểu trích dẫn yêu cầu số trang cho trích nguyên văn, và số trang giúp bạn kiểm lại nhanh khi nghi một dòng ghi chép bị lệch ý.
Ghi chép trên điện thoại có ổn không?
Ổn, nếu vẫn giữ được ba loại ghi chép có ký hiệu và nguồn đầy đủ. Lưu ý sao lưu định kỳ và tránh để dữ liệu phỏng vấn hay thông tin nhạy cảm trong ứng dụng không rõ chính sách lưu giữ.
Sổ đọc có giúp giảm tỷ lệ trùng lặp không?
Có, theo cách gián tiếp. Khi ghi chép tách bạch, bạn viết bài từ tóm tắt và ý của mình thay vì từ tài liệu gốc, nên ít câu bám nguồn hơn, và mọi câu mượn đều đã có nguồn sẵn để trích dẫn đúng.
Nên dùng phần mềm quản lý tài liệu tham khảo nào?
Tuỳ trường hướng dẫn và thói quen của bạn; nhiều phần mềm có chức năng tương tự và tính năng thay đổi theo phiên bản. Điều quan trọng hơn là dùng nhất quán và vẫn tách bạch ba loại ghi chép.