SaoChep.comSao Chép
Hiểu về kiểm tra trùng lặp

Tỷ lệ trùng lặp là gì và vì sao con số đó chưa nói bài có đạo văn hay không

Tỷ lệ trùng lặp là phần chữ trong bài khớp với nguồn khác, tính trên tổng số chữ. Con số gộp cả trích dẫn hợp lệ lẫn đoạn chép, nên cần đọc kỹ trước khi kết luận.

Close-up of two hands holding a pencil above a neat stack of blank white pages on a teal desk, a small brass weighing scale beside them, soft daylight

Tỷ lệ trùng lặp là phần chữ trong bài của bạn khớp với văn bản có sẵn trong kho của phần mềm, chia cho tổng số chữ của bài. Bài mười nghìn chữ có một nghìn rưỡi chữ nằm trong các đoạn bị tô màu thì báo cáo ghi khoảng mười lăm phần trăm.

Con số này chỉ đo mức giống nhau về chữ, không đo ý định và không phân biệt chữ giống đó có được trích dẫn đúng hay không. Một bài nhiều trích dẫn hợp lệ có thể ra tỷ lệ cao mà hoàn toàn trung thực; một bài chép ý rồi viết lại khéo có thể ra tỷ lệ thấp. Vì vậy con số là điểm bắt đầu để đọc báo cáo, không phải điểm kết thúc.

Con số phần trăm được tính ra như thế nào

Sau khi so khớp, phần mềm đánh dấu những đoạn trong bài của bạn giống với một hoặc nhiều nguồn. Nó cộng số chữ của mọi đoạn được đánh dấu, mỗi chữ chỉ tính một lần dù trùng với nhiều nguồn, rồi chia cho tổng số chữ của bài. Lấy một ví dụ giả định: luận văn có mười hai nghìn chữ ở phần được kiểm, các đoạn bị tô màu cộng lại một nghìn tám trăm chữ, tỷ lệ tổng là mười lăm phần trăm. Trong mười lăm phần trăm đó, có thể tám phần trăm đến từ một nguồn duy nhất và bảy phần trăm còn lại rải rác qua hai mươi nguồn nhỏ.

Có hai điều thường bị bỏ qua. Một là mẫu số: phần mềm có thể tính trên cả bài, kể cả trang bìa, lời cam đoan, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo, hoặc chỉ tính trên phần thân nếu người kiểm đã loại trừ các phần đó. Cùng một bài, mẫu số khác nhau là con số khác nhau. Hai là ngưỡng đoạn tối thiểu: nhiều phần mềm chỉ đánh dấu khi khớp liên tục từ một độ dài nhất định trở lên, ví dụ vài chữ liền nhau. Ngưỡng thấp thì nhiều cụm từ thông dụng bị đánh dấu oan; ngưỡng cao thì những câu chép có sửa lặt vặt có thể lọt.

Vì hai yếu tố này nằm ở phần cài đặt, khi nhận báo cáo bạn nên xem phần ghi chú cấu hình, thường ở đầu hoặc cuối báo cáo, để biết người kiểm đã loại trừ những gì.

Những phần trùng hợp lệ vẫn bị cộng vào con số

Phần mềm không biết đoạn nào bạn được phép giống. Nếu không cài đặt loại trừ, những phần sau đây vẫn đẩy tỷ lệ lên dù chẳng có gì sai:

  • Trích dẫn nguyên văn có ngoặc kép và ghi nguồn. Đây là cách dùng lời người khác hợp lệ nhất, nhưng trong mắt máy vẫn là chữ giống nguồn.
  • Tên văn bản pháp luật, tên cơ quan, tên chương trình, tên đề tài. Một luận văn ngành luật hay quản lý nhà nước nhắc tên văn bản hàng chục lần sẽ có rất nhiều cụm khớp.
  • Định nghĩa chuẩn và thuật ngữ cố định. Có những khái niệm mà diễn đạt khác đi là sai nghĩa, nên mọi người viết đều dùng gần như cùng một câu.
  • Mẫu biểu bắt buộc. Lời cam đoan, trang phụ bìa, lời cảm ơn theo mẫu của trường giống nhau ở mọi luận văn cùng trường.
  • Danh mục tài liệu tham khảo. Tên sách, tên bài báo, tên tác giả trùng với danh mục của hàng nghìn bài khác cùng lĩnh vực.
  • Câu hỏi khảo sát, thang đo đã được chuẩn hoá. Nếu bạn dùng một bảng hỏi đã công bố và ghi nguồn, nó vẫn trùng với bài gốc.

Khi tỷ lệ cao mà phần lớn rơi vào những nhóm này, việc cần làm là đề nghị loại trừ theo đúng quy định của đơn vị, hoặc ghi chú giải trình, chứ không phải viết lại những thứ vốn không được phép viết lại như tên văn bản hay thang đo chuẩn.

Những phần đạo văn thật có thể không hiện ra

Chiều ngược lại cũng quan trọng không kém. Tỷ lệ thấp không chứng minh bài trung thực, vì có nhiều cách lấy của người khác mà máy so chữ không thấy. Diễn đạt lại một đoạn bằng từ ngữ khác, giữ nguyên ý và thứ tự lập luận, sẽ làm tỷ lệ giảm mạnh nhưng vẫn là dùng ý người khác không ghi nguồn. Dịch một bài nước ngoài sang tiếng Việt thường cho tỷ lệ gần như không. Chép từ tài liệu không có trong kho, như sách giấy, giáo trình nội bộ của trường khác, báo cáo không công bố, cũng không để lại dấu vết.

Còn một loại khó thấy hơn nữa: lấy dữ liệu, kết quả hay mô hình phân tích của người khác rồi trình bày như của mình. Bảng số liệu được gõ lại, biểu đồ được vẽ lại, câu chữ bình luận được viết mới hoàn toàn. Máy không có cách nào biết số liệu đó do ai thu thập. Chỉ người đọc am hiểu lĩnh vực, hoặc người hướng dẫn theo sát quá trình làm, mới nhận ra.

Đây là lý do vì sao các quy định nghiêm túc về liêm chính học thuật không bao giờ định nghĩa đạo văn bằng một con số. Con số giúp khoanh vùng, nhưng phán đoán luôn phải đi qua việc đọc.

Tỷ lệ thấp chưa chắc sạch, tỷ lệ cao chưa chắc gian

Hai tình huống giả định dưới đây cho thấy vì sao chỉ nhìn con số dễ đi đến kết luận sai. Cả hai đều có thật về mặt cơ chế, dù tên và số là minh hoạ.

Bài A (ví dụ giả định)Bài B (ví dụ giả định)
Tỷ lệ tổngKhoảng hai mươi lăm phần trămKhoảng bốn phần trăm
Nguồn chínhHơn ba mươi nguồn, nguồn lớn nhất chiếm dưới hai phần trămKhông có nguồn nào nổi bật
Đoạn bị tô màuTrích dẫn luật nguyên văn có ngoặc kép, tên văn bản, thang đo đã công bố, danh mục tài liệuVài cụm từ thông dụng rải rác
Thực tếBài tự viết, trích dẫn đúng chuẩnToàn bộ chương hai được dịch từ một luận văn nước ngoài, không ghi nguồn
Cần làm gìĐề nghị loại trừ trích dẫn và tài liệu tham khảo, giải trìnhNgười hướng dẫn đối chiếu nội dung; người viết phải viết lại và ghi nguồn

Bài A có tỷ lệ cao gấp sáu lần bài B nhưng là bài trung thực; bài B qua máy dễ dàng nhưng vi phạm nặng hơn. Người chấm có kinh nghiệm sẽ không dừng ở dòng đầu tiên của bảng, và người viết cũng không nên.

Ngưỡng tỷ lệ cho phép: vì sao không có một con số chung

Câu hỏi được gõ nhiều nhất về chủ đề này có lẽ là "tỷ lệ trùng lặp bao nhiêu thì được chấp nhận". Câu trả lời trung thực là: không có con số chung cho mọi nơi. Mỗi cơ sở đào tạo, mỗi cấp đào tạo, mỗi tạp chí tự đặt ngưỡng trong quy định của mình, và có nơi đặt ngưỡng khác nhau cho từng loại bài: tiểu luận môn học, khoá luận, luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ, bài báo. Quy định cũng có thể được sửa đổi theo năm học.

Quan trọng hơn, cùng một con số ngưỡng nhưng cách tính có thể khác. Có nơi tính tỷ lệ sau khi đã loại trừ trích dẫn và tài liệu tham khảo, có nơi tính trên toàn văn. Có nơi xét thêm tỷ lệ của nguồn lớn nhất, vì một bài trùng mười phần trăm với đúng một nguồn đáng lo hơn một bài trùng mười lăm phần trăm rải qua ba mươi nguồn. Có nơi dùng con số làm ngưỡng để xem xét thêm, không phải ngưỡng tự động đánh trượt.

Vì vậy, đừng tin những con số được truyền miệng hay đăng trên mạng xã hội. Việc cần làm là đọc văn bản quy định hiện hành của chính trường, khoa hoặc tạp chí nơi bạn nộp bài, chú ý ba chi tiết: phần mềm nào, tính trên phần nào của bài, và kết quả được xử lý theo quy trình nào. Nếu văn bản chưa rõ, hãy hỏi trực tiếp đơn vị quản lý đào tạo hoặc ban biên tập trước hạn nộp.

Người chấm thường đọc gì ngoài con số tổng

Nguồn lớn nhất chiếm bao nhiêu. Một nguồn duy nhất chiếm phần lớn tỷ lệ là tín hiệu cần đọc kỹ: có thể là bài cũ của chính người viết, có thể là một đoạn dài được chép nguyên.

Đoạn trùng có liền mạch không. Năm câu liên tiếp giống hệt một nguồn khác hẳn với năm cụm từ rải rác ở năm trang. Đoạn liền mạch dài là thứ người chấm dừng lại lâu nhất.

Đoạn trùng nằm ở phần nào của bài. Trùng ở phần tổng quan tài liệu và cơ sở lý thuyết là chuyện thường gặp và dễ giải thích. Trùng ở phần kết quả, phân tích, kết luận, nơi lẽ ra phải là đóng góp riêng, nghiêm trọng hơn nhiều.

Đoạn trùng có được ghi nguồn không. Đây là câu hỏi quyết định. Đoạn giống nguồn có ngoặc kép và ghi rõ xuất xứ là trích dẫn; cùng đoạn đó không ghi gì là vấn đề.

Bạn nên làm gì với con số của mình

Khi nhận được báo cáo, đừng bắt đầu bằng việc sửa chữ để con số đi xuống. Hãy bắt đầu bằng việc đọc danh sách nguồn từ trên xuống và mở từng đoạn bị tô màu. Với mỗi đoạn, tự hỏi ba câu: đây là trích dẫn hợp lệ đã ghi nguồn chưa, đây có phải thuật ngữ hay mẫu bắt buộc không, và nếu không phải hai loại trên thì vì sao chữ của mình lại giống người khác đến vậy.

Đoạn thuộc loại thứ ba mới là đoạn cần xử lý, và cách xử lý đúng là quay về nguồn, hiểu lại ý, viết bằng lập luận của chính mình rồi ghi nguồn, chứ không phải thay từ đồng nghĩa hay đảo vị trí chữ. Những mẹo như thế làm câu văn tối nghĩa, không đổi bản chất, và các hệ thống hiện nay ngày càng nhận ra. Sau khi sửa xong, hãy ghi chú lại những đoạn trùng hợp lệ mà bạn giữ nguyên kèm lý do, để khi cần giải trình với người hướng dẫn hay hội đồng thì bạn có sẵn câu trả lời.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ trùng lặp bao nhiêu phần trăm thì được chấp nhận?

Không có con số chung. Mỗi trường, mỗi cấp đào tạo và mỗi tạp chí tự quy định ngưỡng và cách tính, có thể khác nhau giữa tiểu luận, khoá luận, luận văn và bài báo. Hãy đọc văn bản quy định hiện hành của nơi bạn nộp bài, đừng dựa vào con số truyền miệng.

Trích dẫn có ngoặc kép và ghi nguồn có bị tính vào tỷ lệ không?

Có, nếu người kiểm không bật chế độ loại trừ trích dẫn. Phần mềm chỉ thấy chữ giống nguồn. Nhiều đơn vị cho phép loại trừ phần trích dẫn và danh mục tài liệu tham khảo; hãy hỏi quy định để biết con số chính thức được tính trên phần nào.

Tỷ lệ trùng lặp không phần trăm có phải bài hoàn toàn sạch không?

Không chắc. Bài có thể dịch từ nguồn nước ngoài, diễn đạt lại ý người khác hoặc chép từ tài liệu không có trong kho của phần mềm. Tỷ lệ bằng không chỉ cho biết không có chuỗi chữ nào khớp với kho đã so.

Vì sao bài tự viết vẫn bị trùng vài phần trăm?

Vì tiếng Việt có rất nhiều cụm từ thông dụng, tên riêng, tên văn bản, thuật ngữ cố định mà ai viết cũng dùng. Những cụm ngắn rải rác như vậy hầu như bài nào cũng có và người chấm không coi là vấn đề.

Một nguồn chiếm phần lớn tỷ lệ thì có đáng lo không?

Đáng xem kỹ. Có thể đó là bản nháp hoặc bài cũ của chính bạn đã lưu trong kho, cũng có thể là một đoạn dài bị chép. Mở nguồn đó ra đối chiếu để biết là trường hợp nào, rồi giải trình hoặc sửa cho phù hợp.

Có nên viết lại để tỷ lệ càng thấp càng tốt không?

Không nên coi con số là mục tiêu. Viết lại trích dẫn bắt buộc, tên văn bản hay định nghĩa chuẩn có thể làm sai nội dung. Chỉ những đoạn giống nguồn mà không ghi nguồn hoặc thiếu đóng góp riêng mới cần viết lại.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138