SaoChep.comSao Chép
Hiểu về kiểm tra trùng lặp

Trùng nguyên văn, trùng ý và trùng cấu trúc: phần mềm bắt được loại nào

Phần mềm bắt tốt trùng nguyên văn, bắt được một phần trùng ý, gần như không thấy trùng cấu trúc. Phân biệt ba loại để biết đoạn nào máy bỏ sót mà người chấm vẫn thấy.

Macro shot of two transparent sheets overlapped on a glowing light table, faint pencil sketches partly aligning, warm amber glow from below, dark teal background

Có ba mức giống nhau giữa hai văn bản: giống chữ (trùng nguyên văn), giống ý nhưng khác chữ (trùng ý), và giống cách sắp xếp lập luận, dàn ý (trùng cấu trúc). Phần mềm kiểm tra trùng lặp bắt tốt nhất loại đầu, bắt được một phần loại thứ hai nếu có lớp so ngữ nghĩa, và gần như không thấy loại thứ ba.

Cả ba loại đều có thể là đạo văn nếu không ghi nguồn, và cả ba đều có thể hoàn toàn hợp lệ nếu được ghi nguồn đúng. Biết phần mềm nhìn thấy loại nào giúp bạn hiểu vì sao một bài tỷ lệ thấp vẫn bị người hướng dẫn hỏi lại, và vì sao viết lại câu chữ không giải quyết được vấn đề khi ý và khung bài vẫn là của người khác.

Ba loại trùng qua một ví dụ

Lấy một đoạn gốc giả định trong một giáo trình: "Động lực làm việc của nhân viên chịu ảnh hưởng của ba nhóm yếu tố: đặc điểm công việc, môi trường tổ chức và đặc điểm cá nhân. Trong đó, đặc điểm công việc thường có tác động trực tiếp và rõ nhất." Từ đoạn này, có thể có ba phiên bản trong bài của một sinh viên.

Phiên bản thứ nhất chép gần như nguyên văn, chỉ đổi "nhân viên" thành "người lao động". Đây là trùng nguyên văn. Phiên bản thứ hai viết: "Người lao động có muốn làm việc hay không phụ thuộc vào bản thân công việc, nơi họ làm và con người họ; yếu tố công việc thường quyết định nhiều nhất." Không còn chuỗi năm chữ nào giống gốc, nhưng ý thì y nguyên, kể cả nhận định về yếu tố mạnh nhất. Đây là trùng ý. Phiên bản thứ ba không giống chữ, cũng không trình bày y câu đó, nhưng cả chương được chia đúng ba mục theo ba nhóm yếu tố, mỗi mục đưa ra các tiểu mục và ví dụ theo đúng thứ tự giáo trình. Đây là trùng cấu trúc.

Nếu đoạn gốc được ghi nguồn, cả ba phiên bản đều chấp nhận được ở mức độ khác nhau: phiên bản một cần đặt trong ngoặc kép, phiên bản hai cần ghi nguồn sau câu, phiên bản ba cần nói rõ khung phân tích lấy từ đâu. Nếu không ghi nguồn, cả ba đều là lấy của người khác.

Trùng nguyên văn: loại phần mềm bắt tốt nhất

Đây là việc mà phần mềm sinh ra để làm. Chuỗi chữ giống nhau, sau khi chuẩn hoá chữ hoa chữ thường và dấu câu, sẽ khớp dấu vân tay và được tô màu. Các hệ thống hiện nay không chỉ bắt chuỗi giống y hệt mà còn bắt cả những đoạn có sửa lặt vặt: thay một hai từ, thêm bớt chữ "thì", "là", "được", đảo vị trí hai vế trong câu. Chúng làm được nhờ nối các cụm khớp gần nhau và cho phép vài chữ lệch ở giữa.

Vì vậy những cách "sửa cho khỏi trùng" phổ biến như thay từ đồng nghĩa từng chữ hay đảo trật tự cụm từ thường chỉ làm tỷ lệ giảm một chút, trong khi câu văn trở nên gượng gạo. Một đoạn như "Động lực công tác của người lao động bị tác động bởi ba tập hợp nhân tố" vẫn để lộ khung câu gốc, và khi đặt cạnh nguồn trong báo cáo thì người đọc nhận ra ngay.

Trùng nguyên văn cũng là loại dễ xử lý đúng nhất: nếu bạn cần giữ nguyên lời tác giả vì cách diễn đạt có giá trị riêng hoặc là định nghĩa chuẩn, hãy đặt trong ngoặc kép và ghi nguồn đầy đủ theo kiểu trích dẫn mà khoa yêu cầu. Nếu không cần giữ nguyên lời, hãy hiểu ý rồi viết bằng lời và lập luận của bạn, kèm ghi nguồn.

Trùng ý: phần mềm bắt được một phần

Khi người viết diễn đạt lại một đoạn bằng câu chữ khác hẳn, phần mềm so chuỗi truyền thống không còn gì để khớp. Một số hệ thống mới bổ sung lớp so theo ngữ nghĩa: biến mỗi câu thành một biểu diễn số phản ánh nghĩa, rồi tìm những câu trong kho có nghĩa gần. Lớp này bắt được một phần các đoạn diễn đạt lại, đặc biệt là diễn đạt lại bằng công cụ tự động, vốn thường giữ cấu trúc ý rất sát nguồn.

Tuy nhiên kết quả của lớp ngữ nghĩa kém chắc chắn hơn nhiều. Hai câu nói cùng một điều hiển nhiên trong ngành, như "lãi suất tăng làm chi phí vay tăng", sẽ gần nghĩa với hàng nghìn câu khác mà không ai lấy của ai. Vì vậy các hệ thống thường hiển thị kết quả ngữ nghĩa tách riêng, như một gợi ý cần xem lại, chứ không cộng thẳng vào tỷ lệ trùng chính. Khả năng này cũng khác nhau nhiều giữa các phần mềm và giữa các ngôn ngữ; với tiếng Việt, hãy kiểm thông tin của từng công cụ ở phiên bản hiện hành.

Điều cần nhớ là diễn đạt lại đúng cách không thay thế ghi nguồn. Diễn giải là kỹ năng tốt, cho thấy bạn hiểu tài liệu, nhưng ý vẫn thuộc về tác giả gốc. Một bài diễn đạt lại khéo mà không ghi nguồn có thể qua máy, nhưng không qua được người hướng dẫn đã đọc cùng tài liệu.

Trùng cấu trúc: loại máy gần như không thấy

Cấu trúc là phần xương của bài: cách chia chương, thứ tự đặt vấn đề, khung phân tích, cách nhóm các yếu tố, trình tự đưa luận điểm và bằng chứng. Hai bài có thể không trùng một câu nào nhưng giống nhau từ mục lục tới cách kết luận từng chương. Phần mềm so chữ không có cách nào phát hiện điều này, và lớp ngữ nghĩa cũng chỉ thấy từng câu, không thấy hình dáng tổng thể của lập luận.

Người đọc có kinh nghiệm thì khác. Giảng viên chấm nhiều khoá, người phản biện đọc nhiều luận văn cùng lĩnh vực, sẽ nhận ra một mục lục quen thuộc, một khung phân tích được dùng y nguyên từ một đề tài trước, hay một cách đặt câu hỏi nghiên cứu giống hệt một bài báo nào đó. Trùng cấu trúc thường bị phát hiện trong buổi bảo vệ, khi người viết không giải thích được vì sao chọn khung đó.

Dùng lại một khung lý thuyết hay mô hình nghiên cứu đã công bố là chuyện bình thường trong học thuật, thậm chí được khuyến khích để kết quả so sánh được. Điều phân biệt kế thừa với sao chép là nói rõ khung lấy từ đâu, và phần nào là đóng góp riêng: bối cảnh mới, dữ liệu mới, điều chỉnh mới.

Một trường hợp riêng: trùng qua bản dịch

Bản dịch là điểm giao giữa trùng nguyên văn và trùng ý. Về nội dung, nó giống nguồn gần như từng câu; về chuỗi chữ, nó khác hoàn toàn vì đã sang ngôn ngữ khác. Phần mềm so chữ thông thường không thấy. Một số hệ thống có so khác ngôn ngữ, dịch bài sang ngôn ngữ của kho rồi so, nhưng tính năng này không phổ biến và độ chính xác phụ thuộc chất lượng dịch máy.

Với người viết tiếng Việt, đây là cám dỗ lớn vì tài liệu nước ngoài nhiều và tốt. Dịch tài liệu để hiểu là việc nên làm; đưa đoạn dịch vào bài mà không ghi nguồn thì vẫn là lấy của người khác, dù máy có bắt được hay không. Cách đúng là trích dẫn kèm chú thích "bản dịch của tác giả luận văn" khi cần giữ sát lời gốc, hoặc diễn giải bằng lập luận của bạn và ghi nguồn. Người chấm đọc được tiếng Anh thường nhận ra giọng văn dịch: câu dài, cấu trúc bị động, thuật ngữ được dịch không theo cách quen dùng trong tài liệu Việt.

Bảng đối chiếu ba loại trùng

Để dễ nhớ, bảng dưới đây đặt ba loại trùng và trường hợp bản dịch cạnh nhau theo bốn câu hỏi: trông như thế nào, máy có bắt được không, người đọc có thấy không, và cần làm gì để hợp lệ.

LoạiTrông như thế nàoPhần mềmNgười đọcĐể hợp lệ
Trùng nguyên vănChuỗi chữ giống hoặc gần giống nguồnBắt tốt, kể cả có sửa vài chữThấy ngay khi đặt cạnh nguồnNgoặc kép và ghi nguồn
Trùng ýCâu chữ khác, ý và nhận định giữ nguyênBắt một phần nếu có lớp ngữ nghĩaThấy nếu đã đọc nguồnGhi nguồn sau câu diễn giải
Trùng cấu trúcDàn ý, khung phân tích, trình tự lập luận giốngGần như không bắtNgười chấm nhiều kinh nghiệm thấyNêu rõ khung lấy từ đâu, phần nào là của mình
Qua bản dịchNội dung sát nguồn ngoại ngữThường không bắtNhận ra qua giọng văn dịchTrích dẫn hoặc diễn giải, ghi nguồn gốc

Cột "Phần mềm" và cột "Để hợp lệ" không liên quan gì đến nhau. Việc máy có bắt được hay không không làm thay đổi nghĩa vụ ghi nguồn. Đó là điểm mà nhiều người viết hiểu ngược: họ coi tỷ lệ thấp là đích, trong khi đích thật là mọi phần lấy từ người khác đều được ghi rõ.

Tự soát ba loại trùng trong bài của bạn

Báo cáo của phần mềm chỉ giúp bạn soát loại thứ nhất. Hai loại còn lại cần tự soát bằng mắt, tốt nhất là trước khi nộp cho người hướng dẫn. Trình tự dưới đây làm được trong một buổi với một chương dài:

  1. Mở báo cáo, xử lý hết các đoạn trùng nguyên văn: đoạn nào cần giữ lời gốc thì đặt ngoặc kép và ghi nguồn, đoạn nào không cần thì viết lại sau khi đã hiểu ý.
  2. Lấy danh sách tài liệu chính bạn đã đọc cho chương đó. Với mỗi đoạn trong bài, tự hỏi ý này đến từ tài liệu nào; nếu trả lời được mà chưa ghi nguồn thì bổ sung.
  3. Đặt mục lục chương của bạn cạnh mục lục hoặc dàn ý của tài liệu bạn dựa vào nhiều nhất. Nếu hai bên gần như trùng khớp, ghi rõ khung phân tích kế thừa từ đâu ngay đầu chương.
  4. Rà những đoạn bạn viết khi đang đọc tài liệu ngoại ngữ. Đoạn nào là bản dịch sát thì chuyển thành trích dẫn có chú thích, hoặc viết lại theo lập luận của bạn và ghi nguồn.
  5. Đánh dấu những chỗ là đóng góp riêng: bối cảnh, dữ liệu, nhận xét của bạn. Nếu cả chương không có chỗ nào để đánh dấu, đó là tín hiệu cần viết thêm phần phân tích, không phải tín hiệu cần sửa chữ.

Làm theo thứ tự này, bạn không chỉ giảm rủi ro bị hỏi khó lúc bảo vệ mà còn thấy rõ bài của mình đang đứng ở đâu so với những gì đã có. Đó cũng là cách người hướng dẫn đọc bài, chỉ khác là bạn làm trước.

Câu hỏi thường gặp

Diễn đạt lại bằng lời của mình rồi có cần ghi nguồn nữa không?

Vẫn cần. Diễn đạt lại chỉ thay đổi câu chữ, còn ý, nhận định hay kết quả vẫn thuộc về tác giả gốc. Ghi nguồn sau đoạn diễn giải cho người đọc biết phần nào là của người khác, phần nào là phân tích của bạn.

Phần mềm có phát hiện được bài viết lại bằng công cụ tự động không?

Ngày càng có khả năng hơn. Công cụ viết lại tự động thường giữ nguyên khung ý và thứ tự câu của nguồn, nên lớp so ngữ nghĩa dễ bắt hơn so với người tự viết. Ngoài ra câu văn sinh ra thường gượng, người chấm đọc là thấy.

Dùng lại khung lý thuyết của một nghiên cứu khác có bị coi là đạo văn không?

Không, nếu bạn nói rõ khung đó lấy từ đâu và chỉ ra phần đóng góp riêng của mình như bối cảnh, dữ liệu hay điều chỉnh mới. Kế thừa mô hình có ghi nguồn là cách làm phổ biến trong nghiên cứu.

Trùng cấu trúc thường bị phát hiện lúc nào?

Thường khi người hướng dẫn hay người phản biện đọc bài và thấy mục lục, khung phân tích quen thuộc, hoặc trong buổi bảo vệ khi người viết không giải thích được vì sao chọn cách tổ chức đó. Máy hầu như không giúp được ở đây.

Dịch tài liệu nước ngoài đưa vào bài có được không?

Được, nếu ghi nguồn. Khi cần giữ sát lời gốc, bạn trích dẫn và chú thích là bản dịch của người viết; khi chỉ cần ý, hãy diễn giải và ghi nguồn. Đưa đoạn dịch vào mà không ghi gì là lấy của người khác dù máy không bắt được.

Thay từ đồng nghĩa có làm hết trùng nguyên văn không?

Thường không. Phần mềm cho phép vài chữ lệch trong một đoạn khớp, nên câu thay từ lẻ tẻ vẫn bị tô màu. Câu văn lại trở nên gượng gạo và vẫn để lộ khung câu của nguồn khi đặt cạnh nhau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138