Trích dẫn đúng chỗ là đặt nguồn sát ngay câu hoặc đoạn mượn ý, dùng ngoặc kép cho mọi chữ giữ nguyên văn, và để người đọc luôn phân biệt được câu nào là của tác giả khác, câu nào là của bạn. Khi làm vậy, phần giống nguồn trên báo cáo kiểm trùng vẫn có thể tô màu, nhưng người chấm nhìn vào thấy đó là trích dẫn hợp lệ chứ không phải chép.
Bài này không dạy lại các kiểu trích dẫn như APA hay Harvard; mỗi trường quy định một kiểu và có tài liệu hướng dẫn riêng. Ở đây chỉ bàn chuyện vị trí: đặt nguồn ở đâu trong câu và trong đoạn, khi nào bắt buộc ngoặc kép, xử lý tài liệu đọc qua người khác, những lỗi khiến báo cáo vẫn đỏ dù đã có trích dẫn, và cách soát trước khi đưa bài đi kiểm.
Trích dẫn làm phần giống nguồn trở thành hợp lệ như thế nào
Phần mềm kiểm trùng chỉ so câu chữ. Nó không biết câu nào bạn đã ghi nguồn, trừ khi có cài đặt loại trừ đoạn trong ngoặc kép hay danh mục tài liệu, và ngay cả cài đặt đó cũng không hoàn hảo. Vì vậy việc phân định phần mượn và phần của mình rơi vào người chấm khi họ mở báo cáo.
Người chấm nhìn một đoạn tô màu và tìm hai thứ: có dấu hiệu nguyên văn như ngoặc kép không, và có nguồn khớp với nguồn mà phần mềm chỉ ra không. Có đủ hai thứ, đoạn đó được coi là trích dẫn. Thiếu nguồn, đó là chép. Có nguồn nhưng thiếu ngoặc kép trong khi câu chữ nguyên văn, đó là dạng lỗi mà nhiều quy chế vẫn xếp vào vi phạm, vì bạn để người đọc tưởng câu chữ đó là của bạn.
Nói cách khác, trích dẫn không làm con số tổng biến mất. Nó làm con số được đọc đúng. Muốn con số thấp hơn thì phải giảm phần nguyên văn và tăng phần phân tích, điều mà các bài khác trong chuyên mục này bàn kỹ hơn.
Đặt nguồn ở đâu trong câu và trong đoạn
Nguồn ở đầu câu khi muốn nhấn vào tác giả. Kiểu "Theo nhóm tác giả X (năm), …" cho người đọc biết ngay từ đầu đây là ý của người khác. Cách này hợp khi bạn sắp so sánh tác giả đó với người khác, hoặc khi uy tín của nguồn là một phần lập luận.
Nguồn ở cuối câu khi muốn nhấn vào nội dung. Ý được nói trước, nguồn đặt trong ngoặc ở cuối câu. Cách này gọn, hợp với đoạn tổng quan nhiều ý ngắn. Lưu ý nguồn phải nằm ngay trong câu mượn ý, không đẩy xuống cuối đoạn.
Đoạn diễn giải dài nhiều câu. Lỗi hay gặp là ghi nguồn ở câu đầu rồi viết tiếp ba bốn câu cùng ý tác giả mà không nhắc lại, người đọc không biết đến câu nào thì hết ý tác giả. Cách khắc phục: dùng cụm nối như "nhóm tác giả này còn cho rằng", "cũng theo nghiên cứu đó", và khi chuyển sang ý của bạn thì báo rõ bằng câu như "Trong bối cảnh đề tài này, …".
Một câu nhiều nguồn. Khi nhiều tác giả cùng kết luận một điều, có thể ghi nhiều nguồn trong cùng một ngoặc. Nhưng nếu mỗi tác giả đóng góp một phần khác nhau của câu, hãy đặt nguồn ngay sau phần tương ứng để không ai bị gán cho điều họ không nói.
Tình huống hay gặp và cách đặt trích dẫn
Bảng dưới gom những tình huống người viết hay lúng túng. Cột cuối chỉ là cách đặt vị trí; định dạng cụ thể theo kiểu trích dẫn của trường bạn.
| Tình huống | Sai hay gặp | Cách đặt đúng |
|---|---|---|
| Dùng nguyên một câu của tác giả | Có nguồn, không ngoặc kép | Ngoặc kép quanh câu, nguồn và trang ngay sau |
| Diễn giải một đoạn dài | Nguồn chỉ ở cuối đoạn | Nguồn ở câu đầu, nhắc lại khi cần, báo rõ khi sang ý của mình |
| Số liệu lấy từ báo cáo khác | Không ghi nguồn vì "số liệu ai cũng biết" | Nguồn ngay sau con số, kèm năm của số liệu |
| Bảng hoặc hình chép, vẽ lại | Không ghi hoặc ghi chung chung | Ghi "nguồn" hoặc "điều chỉnh từ" dưới bảng, hình |
| Ý chung của nhiều tác giả | Chỉ ghi một tác giả quen | Ghi các nguồn chính, hoặc ghi "xem thêm" theo kiểu trường |
| Định nghĩa trong văn bản pháp luật | Chép mà không nêu văn bản | Ngoặc kép, nêu tên, số hiệu văn bản và điều khoản |
Với văn bản pháp luật, nhớ kiểm văn bản còn hiệu lực hay đã được thay thế, sửa đổi. Trích một điều khoản đã hết hiệu lực vừa sai nội dung vừa làm người chấm nghi bạn chép từ một tài liệu cũ.
Ngoặc kép: khi nào bắt buộc, trích bao nhiêu là vừa
Quy tắc gọn nhất: chữ nào lấy nguyên văn thì nằm trong ngoặc kép, không có ngoại lệ vì "chỉ có vài chữ". Một cụm bốn năm tiếng đặc trưng của tác giả, kiểu một cách gọi riêng hay một hình ảnh, cũng nên để trong ngoặc kép. Thuật ngữ chung của ngành thì không cần.
Trích bao nhiêu là vừa thì tuỳ ngành và tuỳ quy định, nhưng có một phép thử thực tế: bỏ đoạn trích đi, lập luận của bạn có mất gì không. Nếu không mất gì, có lẽ không cần trích. Nếu mất, hãy xem có thể chỉ giữ phần ngắn nhất mang ý đó, phần còn lại diễn giải. Đoạn trích dài cả trang hiếm khi cần trong tiểu luận hay khoá luận, trừ khi đó chính là văn bản bạn đang phân tích.
Khi cắt bớt giữa câu trích, dùng dấu lược theo quy ước của kiểu trích dẫn, và không cắt tới mức đổi nghĩa. Khi thêm chữ của mình vào trong câu trích cho rõ nghĩa, đặt trong ngoặc vuông để người đọc biết chữ đó không phải của tác giả.
Một thói quen nên có: ngay sau câu trích, viết một câu của bạn giải thích vì sao câu trích quan trọng với lập luận. Câu trích đứng một mình cuối đoạn, không ai nối nó vào bài, là dấu hiệu bạn dùng trích dẫn để lấp chỗ. Câu giải thích đi kèm vừa cho người chấm thấy bạn hiểu, vừa là phần không trùng với ai.
Tài liệu đọc qua người khác: trích dẫn thứ cấp
Rất hay gặp: bạn đọc một cuốn giáo trình, trong đó tác giả giáo trình dẫn ý của một nhà nghiên cứu khác mà bạn không có bản gốc. Nếu bạn ghi thẳng nguồn gốc như thể đã đọc, đó là trình bày sai việc bạn đã làm, và nếu giáo trình hiểu sai bản gốc thì lỗi thành của bạn.
Cách đúng là ghi rõ bạn đọc qua đâu, theo cách kiểu trích dẫn của trường quy định cho trích dẫn thứ cấp, thường là dạng "tác giả gốc, dẫn theo tác giả giáo trình". Khi có điều kiện, hãy tìm đọc bản gốc, nhất là với ý quan trọng trong bài, vì phần mềm kiểm trùng có thể khớp đoạn của bạn với chính giáo trình đó và người chấm sẽ thấy bạn dựa vào nguồn trung gian.
Trích dẫn thứ cấp không phải điều đáng ngại nếu dùng có chừng mực. Điều đáng ngại là toàn bộ phần tổng quan dựa vào một hai cuốn sách tổng hợp, mỗi ý đều dẫn qua người khác. Khi đó báo cáo sẽ cho thấy một nguồn chiếm tỷ trọng lớn, và bài thiếu phần đọc trực tiếp.
Những lỗi khiến báo cáo vẫn đỏ dù đã có trích dẫn
Nguồn gom ở cuối đoạn. Một ngoặc nguồn ở cuối đoạn sáu câu không cho người đọc biết câu nào mượn. Khi phần mềm tô đỏ ba câu giữa đoạn, người chấm không chắc đó là trích dẫn. Đặt lại nguồn theo từng câu hoặc từng cụm ý.
Nguồn ghi trong bài không khớp danh mục. Tên tác giả hoặc năm trong bài khác với danh mục tài liệu tham khảo, hoặc nguồn có trong bài mà không có trong danh mục. Người chấm đối chiếu không ra sẽ nghi ngờ cả đoạn.
Nguyên văn không ngoặc kép. Như đã nói ở trên, có nguồn mà thiếu ngoặc kép cho chữ nguyên văn vẫn là lỗi. Phần mềm có cài đặt loại trừ đoạn trong ngoặc kép cũng sẽ không loại trừ đoạn này.
Ngoặc kép kiểu lạ. Một số phần mềm chỉ nhận dạng một số kiểu dấu ngoặc khi loại trừ trích dẫn. Dùng dấu ngoặc kép thông thường, nhất quán trong cả bài, và kiểm lại sau khi chép từ nguồn có định dạng khác.
Soát trích dẫn trước khi đưa bài đi kiểm trùng
Một lượt soát chừng vài giờ cho bài vài chục trang, nên làm trước lần kiểm cuối.
- Tìm mọi dấu ngoặc kép trong bài, xem mỗi chỗ đều có nguồn ngay sau.
- Đọc lại từng đoạn tổng quan, đánh dấu câu nào là ý người khác, kiểm câu đó có nguồn trong chính câu hoặc được nối rõ với câu có nguồn.
- Đối chiếu mọi nguồn trong bài với danh mục tài liệu: đủ, khớp tên, khớp năm.
- Kiểm các bảng, hình, số liệu đều có dòng nguồn.
- Với văn bản pháp luật, kiểm tình trạng hiệu lực hiện hành.
- Khi tải lên phần mềm, xem cài đặt loại trừ trích dẫn và danh mục tài liệu có đúng như quy định của nơi nộp không; không tự bật loại trừ nếu quy định yêu cầu kiểm toàn văn.
Nếu sau lượt soát mà còn đoạn bạn không nhớ lấy từ đâu, đừng đoán nguồn. Viết lại đoạn đó hoàn toàn bằng phân tích của mình, hoặc tìm lại nguồn bằng cách tra một câu đặc trưng trong đoạn. Đoán nguồn sai còn tệ hơn bỏ trống.
Câu hỏi thường gặp
Đã ghi nguồn đầy đủ thì có cần ngoặc kép không?
Cần, nếu câu chữ là nguyên văn. Nguồn cho biết ý của ai, ngoặc kép cho biết chữ của ai. Thiếu ngoặc kép với chữ nguyên văn khiến người đọc tưởng đó là câu bạn tự viết, và nhiều quy chế coi đây là vi phạm.
Ghi nguồn một lần ở cuối đoạn có đủ không?
Thường là không đủ với đoạn dài nhiều câu. Người đọc cần biết câu nào mượn ý. Hãy đặt nguồn ở câu mượn ý đầu tiên, dùng cụm nối khi tiếp tục ý tác giả, và báo rõ khi chuyển sang nhận xét của mình.
Có nên bật loại trừ trích dẫn khi tự kiểm trùng không?
Khi tự kiểm, có thể chạy cả hai cách để biết phần nào đến từ trích dẫn. Nhưng bản nộp chính thức phải theo đúng cài đặt mà quy định của trường hoặc tạp chí yêu cầu, không tự chọn cách có lợi cho mình.
Trích dẫn quá nhiều có bị coi là đạo văn không?
Trích dẫn đúng thì không phải đạo văn, nhưng một bài chủ yếu là trích dẫn sẽ bị đánh giá thấp vì thiếu phần đóng góp của người viết, và có nơi đặt giới hạn riêng cho phần trích. Nên đọc quy định hiện hành của nơi nộp.
Không tìm được bản gốc thì có được dẫn qua sách khác không?
Được, nếu ghi rõ là trích dẫn thứ cấp theo đúng kiểu trường quy định. Không ghi nguồn gốc như thể đã đọc trực tiếp. Với ý quan trọng, nên cố tìm bản gốc để kiểm xem tác giả trung gian có hiểu đúng không.
Số liệu thống kê công khai có cần ghi nguồn không?
Cần. Số liệu nào cũng có cơ quan hoặc tác giả công bố, năm công bố và phạm vi. Ghi nguồn giúp người đọc kiểm lại và biết số liệu đó cũ hay mới, đồng thời tránh bị báo trùng với văn bản công bố số liệu.