Cùng một bài mà hai lần kiểm ra hai tỷ lệ khác nhau thường do một trong năm nguyên nhân: kho so sánh đã lớn thêm, bản nháp lần trước trở thành nguồn của lần sau, thiết lập khác, tệp khác dù tưởng giống, hoặc phần mềm khác. Con số nào để tin không phụ thuộc vào cái nào thấp hơn, mà vào cái nào được chạy theo đúng quy định của nơi nhận bài, với đúng bản bạn sẽ nộp.
Đây là tình huống làm nhiều người mất ngủ trước hạn nộp. Tự kiểm ở nhà thấy ổn, nộp lên hệ thống của trường thì con số nhảy lên. Hoặc vừa sửa xong, kiểm lại thấy tỷ lệ không giảm mà còn tăng. Hiểu cơ chế giúp bạn bình tĩnh, tìm được nguyên nhân cụ thể, và biết khi nào cần hỏi người quản lý thay vì cố sửa thêm. Ví dụ trong bài là ví dụ giả định.
Năm nguyên nhân khiến tỷ lệ đổi giữa hai lần kiểm
Kho so sánh đã khác. Giữa hai lần kiểm, kho của phần mềm có thể đã thêm trang web mới, bài báo mới, bài nộp mới. Một đoạn hôm qua không khớp với gì, hôm nay khớp với một bài vừa được đăng.
Bản nháp lần trước nằm trong kho. Nếu lần kiểm đầu lưu bài của bạn vào kho, lần sau bài so với chính bản đó và tỷ lệ có thể tăng vọt. Đây là nguyên nhân hay gặp nhất khi kiểm trên hệ thống của trường.
Thiết lập khác. Lần này loại trừ trích dẫn, lần kia không; lần này bỏ danh mục tài liệu, lần kia tính vào; ngưỡng cụm khớp ngắn khác nhau. Mỗi thay đổi có thể làm tỷ lệ đổi đáng kể.
Tệp khác. Bạn đã sửa vài chỗ, đổi định dạng tệp, chuyển sang bản xuất khác, hoặc có trang bị chuyển thành ảnh. Phần mềm xử lý lượng chữ khác nên con số khác.
Phần mềm hoặc phiên bản khác. Hai phần mềm có kho khác, cách chia đoạn khác, cách tính khác. Ngay cùng một phần mềm, bản cập nhật cũng có thể thay đổi thuật toán.
Kho so sánh thay đổi theo thời gian
Phần mềm kiểm trùng không so bài với toàn bộ thế giới, nó so với kho dữ liệu mà nó có tại thời điểm kiểm. Kho đó liên tục được cập nhật: trang web mới được thu thập, bài báo mới được bổ sung, bài nộp mới được lưu lại. Vì vậy một bài kiểm hôm nay và kiểm lại sau vài tuần có thể cho kết quả khác dù bạn không đổi chữ nào.
Thông thường kho chỉ lớn lên nên tỷ lệ có xu hướng tăng, nhưng cũng có lúc giảm, khi một trang web bị gỡ hoặc phần mềm loại bỏ nguồn trùng lặp trong kho. Khi so hai báo cáo, nhìn vào danh sách nguồn: có nguồn mới nào xuất hiện mà lần trước không có không? Nguồn đó đăng khi nào? Nếu nguồn mới là một bài đăng sau khi bạn viết, đặc biệt là bài có nội dung giống bài bạn, hãy xem nó có phải bản sao bài của bạn không.
Một trường hợp khác cũng thuộc nhóm này: kho của trường bổ sung bài nộp của các bạn cùng lớp. Lần kiểm đầu bạn nộp sớm, kho chưa có bài của ai. Lần kiểm sau cả lớp đã nộp, và những đoạn trùng do cùng đề bài, cùng giáo trình bắt đầu hiện ra. Đây không phải lỗi của bạn, nhưng nên đọc kỹ để phân biệt phần học chung với phần làm riêng.
Bản nháp lần trước trở thành nguồn của lần sau
Nhiều hệ thống của trường có tuỳ chọn lưu bài vào kho sau khi kiểm. Nếu lần kiểm bản nháp đã lưu, thì khi bạn nộp bản cuối, phần mềm thấy bài gần như khớp hoàn toàn với một bài đã có trong kho, chính là bản nháp của bạn. Tỷ lệ có thể lên rất cao, nguồn đứng đầu danh sách là một bài nộp cùng trường, ngày nộp trùng với lần kiểm trước.
Nhận ra trường hợp này không khó: mở nguồn đứng đầu, xem đoạn khớp có trải gần hết bài không, ngày nộp có khớp với lần bạn kiểm nháp không, tên đề tài có giống không. Nếu đúng, báo người hướng dẫn hoặc bộ phận quản lý để họ loại trừ nguồn đó hoặc xử lý theo quy trình. Sinh viên thường không tự xoá được bài khỏi kho.
Để tránh từ đầu, trước khi tự kiểm trên hệ thống của trường, hỏi xem lần kiểm đó có lưu vào kho không, có tuỳ chọn không lưu không. Với công cụ trực tuyến bên ngoài, đọc điều khoản về việc lưu bài; một số trang lưu và dùng bài tải lên, có khi bài sau đó xuất hiện như một nguồn trong lần kiểm khác. Không tải bài chưa công bố, có dữ liệu cá nhân hay bí mật của đơn vị thực tập lên những trang không rõ cách xử lý dữ liệu.
Tệp khác nhau dù tưởng là cùng một bài
Bạn nghĩ mình kiểm cùng một bài, nhưng hai tệp có thể khác nhau nhiều hơn bạn nhớ. Có lần bạn kiểm tệp Word, lần khác kiểm bản PDF xuất ra; có lần bản có phụ lục, lần khác không; có lần trang bìa và lời cam đoan nằm trong tệp, lần khác bỏ ra. Mỗi khác biệt làm thay đổi tổng số chữ và phần trùng.
Bản PDF còn có vấn đề riêng: nếu xuất từ bản scan, hoặc có trang được chèn dưới dạng ảnh, phần mềm không đọc được chữ trên trang đó. Bài có vài trang ảnh sẽ có ít chữ được xử lý hơn, tỷ lệ có thể thấp hơn thật. Khi nộp bản chính thức đầy đủ chữ, tỷ lệ tăng lên. Lỗi bảng mã tiếng Việt cũng làm phần mềm đọc sai chữ, khiến những đoạn lẽ ra khớp lại không khớp.
Cách kiểm nhanh: so số từ hoặc số trang được xử lý ghi trong hai báo cáo. Hai con số lệch nhau đáng kể là dấu hiệu hai tệp khác nhau. Giữ thói quen đặt tên tệp có ngày và ghi chú phiên bản, để biết chắc mỗi báo cáo ứng với bản nào.
Hai phần mềm, hai con số: vì sao không so được trực tiếp
Nhiều sinh viên tự kiểm bằng một công cụ miễn phí trên mạng rồi so với con số của hệ thống trường. Hai con số này gần như không bao giờ khớp, và không nên mong chúng khớp. Mỗi phần mềm có một kho riêng: công cụ này mạnh về trang web tiếng Việt, công cụ kia có kho bài báo quốc tế, hệ thống của trường lại có kho bài nộp nội bộ mà không công cụ bên ngoài nào có.
Cách chia văn bản thành đoạn để so cũng khác nhau. Có phần mềm so theo cụm vài từ liên tiếp, có phần mềm so theo câu, có phần mềm cho phép khớp gần đúng khi chỉ đổi một hai từ. Với tiếng Việt, cách tách từ và xử lý dấu còn tạo thêm khác biệt. Một đoạn có thể bị phần mềm này coi là khớp nguyên văn, phần mềm kia coi là khớp một phần, phần mềm thứ ba bỏ qua.
Vì vậy so hai phần mềm bằng con số là vô ích. Thứ có thể so là danh sách đoạn bị tô màu. Một đoạn được cả hai phần mềm cùng chỉ ra là đoạn đáng xem kỹ nhất. Một đoạn chỉ một bên chỉ ra thì xem nguồn của bên đó là gì: có thể là nguồn chỉ kho đó mới có, cũng có thể là khớp lỏng do thiết lập. Ghi nhận cả hai, nhưng ưu tiên xử lý những đoạn trùng ở cả hai báo cáo.
Nên tin báo cáo nào
Câu trả lời ngắn: tin báo cáo chính thức, được chạy bởi nơi nhận bài, theo thiết lập của họ, với bản bạn thật sự nộp. Đó là báo cáo được dùng để đánh giá. Các lần tự kiểm trước đó là công cụ để bạn sửa bài, không phải căn cứ để tranh luận về con số.
Điều này có nghĩa là tự kiểm ở nhà nên dùng như một phép thử để tìm đoạn có vấn đề, không phải để đoán con số chính thức. Nếu tự kiểm bằng một công cụ khác với công cụ của trường, đừng mong hai con số gần nhau. Thay vào đó, tập trung vào câu hỏi: những đoạn bị tô màu là gì, đã xử lý chưa.
Khi báo cáo chính thức khác xa lần tự kiểm và bạn không hiểu vì sao, đừng vội sửa thêm. So hai báo cáo theo bảng ở mục dưới, tìm nguyên nhân, rồi mang kết quả tới người hướng dẫn. Nếu nguyên nhân là bản nháp trong kho hay một nguồn chép bài của bạn, việc cần làm là đề nghị xử lý nguồn, không phải viết lại bài. Nếu nguyên nhân là kho có thêm bài khác trùng phần phân tích, đó là tín hiệu thật cần đọc kỹ.
So hai báo cáo một cách có hệ thống
Đặt hai báo cáo cạnh nhau và điền bảng dưới đây. Mỗi dòng khác nhau là một manh mối. Ví dụ giả định của một luận văn kiểm hai lần cách nhau ba tuần:
| Mục so | Lần 1 | Lần 2 | Manh mối |
|---|---|---|---|
| Ngày kiểm | Đầu tháng | Cuối tháng | Kho có thể đã cập nhật |
| Số từ xử lý | Ít hơn | Nhiều hơn | Lần 1 thiếu phụ lục hoặc có trang ảnh |
| Thiết lập loại trừ | Bỏ trích dẫn | Không bỏ | Phần tăng có thể là trích dẫn |
| Nguồn đứng đầu | Giáo trình | Bài nộp cùng trường | Kiểm xem có phải bản nháp của mình |
| Nguồn mới xuất hiện | Không có | Một trang tài liệu | Xem ngày đăng, có phải bản sao bài mình |
Sau khi điền, thường chỉ một hai dòng giải thích phần lớn chênh lệch. Ghi lại kết luận và giữ cả hai báo cáo. Nếu sau này có câu hỏi về con số, bạn có hồ sơ cho thấy mình đã tìm hiểu nghiêm túc.
Đừng kiểm đi kiểm lại liên tục để tìm con số đẹp nhất. Mỗi lần kiểm trên hệ thống lưu bài có thể tạo thêm một bản trong kho, và việc chọn lọc báo cáo không giúp gì khi báo cáo chính thức được chạy độc lập.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kiểm lại bài không sửa gì mà tỷ lệ vẫn tăng?
Thường do kho so sánh đã lớn thêm hoặc bản nháp lần trước đã được lưu vào kho. Lần kiểm sau so với cả những bài mới đăng, bài mới nộp và chính bản nháp của bạn. Xem danh sách nguồn để tìm nguồn mới xuất hiện.
Tự kiểm ở nhà thấp mà trường kiểm lại cao thì tin con số nào?
Báo cáo chính thức do nơi nhận bài chạy mới là căn cứ đánh giá. Công cụ ở nhà thường có kho khác, thiết lập khác. Hãy dùng lần tự kiểm để tìm đoạn cần sửa, không phải để đoán con số chính thức.
Làm sao biết bản nháp của mình đã nằm trong kho so sánh?
Nếu nguồn đứng đầu là một bài nộp cùng trường, khớp gần hết bài, ngày nộp trùng với lần bạn kiểm nháp và cùng tên đề tài, nhiều khả năng đó là bản nháp. Báo người hướng dẫn hoặc bộ phận quản lý để họ xử lý.
Kiểm bản PDF và bản Word có cho kết quả khác nhau không?
Có thể. PDF có trang ảnh hoặc lỗi bảng mã khiến phần mềm đọc thiếu chữ, tỷ lệ thấp hơn thật. Phụ lục, trang bìa có hay không cũng làm khác. So số từ xử lý trong hai báo cáo để biết hai tệp có thật sự giống nhau không.
Có nên kiểm nhiều lần để chọn báo cáo đẹp nhất không?
Không nên. Kiểm nhiều lần trên hệ thống lưu bài có thể tạo thêm bản trong kho, làm lần sau tăng tỷ lệ. Báo cáo chính thức được chạy độc lập nên chọn lọc báo cáo không có tác dụng. Kiểm vào những mốc cần thiết là đủ.
Hai phần mềm cho hai con số rất khác nhau là có lỗi không?
Không hẳn. Mỗi phần mềm có kho, cách chia đoạn và cách tính riêng. Hai con số khác nhau là bình thường. Điều đáng so là những đoạn bị tô màu: nếu cả hai phần mềm đều chỉ ra cùng một đoạn, đó là đoạn cần xem kỹ nhất.