Hai bài viết giống nhau đến đâu thì coi là trùng không có một con số chung cho mọi trường hợp. Câu trả lời phụ thuộc ba thứ: phần chữ chung dài và đặc trưng tới đâu, hai bài có chung ý và cách sắp xếp ý hay không, và mục đích sử dụng: bài nộp cho lớp học, bài đăng trên trang web, hay văn bản dựng từ cùng một mẫu. Cách làm đúng là đo bằng công cụ để có số liệu, đọc song song bằng mắt để hiểu số liệu đó, rồi đối chiếu với quy định của nơi nhận bài.
Bài này tập trung vào việc so đúng hai bài với nhau, khác với kiểm một bài với cả kho nguồn. Tình huống hay gặp: giảng viên thấy hai bài nộp na ná nhau, chủ trang web nghi bài của mình bị viết lại, biên tập viên nhận bài cộng tác viên giống một bài đã đăng. Các ví dụ dưới đây đều là giả định.
Ba tầng giống nhau giữa hai bài
Tầng thứ nhất là giống nguyên văn: những câu, những đoạn y hệt nhau từng chữ, hoặc chỉ khác vài chữ. Đây là tầng dễ đo nhất, máy so sánh nào cũng bắt được. Một đoạn ba bốn câu liền giống hệt nhau giữa hai bài viết độc lập gần như không thể xảy ra do ngẫu nhiên, trừ khi cả hai cùng trích một nguồn.
Tầng thứ hai là giống ý, khác chữ: hai đoạn nói cùng một điều, cùng ví dụ, cùng thứ tự lập luận, nhưng câu chữ đã được thay. Máy so nguyên văn thường bỏ sót tầng này; người đọc chú ý thì nhận ra khi đặt hai đoạn cạnh nhau. Một số công cụ mới có phép so theo nghĩa nên bắt được một phần.
Tầng thứ ba là giống cấu trúc: hai bài có cùng dàn ý, cùng số đề mục theo cùng thứ tự, cùng cách mở và kết, dù từng đoạn đã được viết lại khá xa. Tầng này khó đo nhất và cũng dễ bị nhầm nhất, vì nhiều đề tài tự nhiên dẫn tới dàn ý giống nhau. Chỉ riêng giống cấu trúc chưa đủ để kết luận; nó trở thành dấu hiệu khi đi kèm giống ý ở nhiều đoạn.
Đo bằng công cụ: lấy số liệu trước
Con số không quyết định thay người, nhưng giúp cuộc nói chuyện dựa trên dữ kiện thay vì cảm giác.
- Đưa cả hai bài về dạng chữ thuần, cùng chuẩn chữ tiếng Việt, bỏ phần tài liệu tham khảo, tên tác giả, đầu trang và chân trang để không bị tính oan.
- Dùng chức năng so sánh của bộ soạn thảo để xem chỗ giống và khác. Nếu hai bài được viết độc lập, kết quả sẽ gần như toàn bộ là thay đổi; nếu một bài dựa sát bài kia, sẽ có những vùng dài không bị đánh dấu.
- Nếu có công cụ kiểm trùng cho phép so hai tệp với nhau, chạy thêm để có tỷ lệ phần chung và danh sách các đoạn khớp.
- Ghi lại: tổng số đoạn khớp, đoạn khớp dài nhất bao nhiêu câu, các đoạn khớp nằm rải rác hay tập trung ở một phần.
- Lưu kết quả kèm ngày giờ, nhất là khi có thể cần dùng làm căn cứ trao đổi về sau.
Đoạn khớp dài nhất thường nói nhiều hơn tỷ lệ tổng. Mười cụm ngắn rải rác có thể chỉ là cách nói thông dụng; một đoạn năm câu liền khớp nguyên văn là chuyện khác hẳn.
Đọc song song bằng mắt: hiểu con số
Mở hai bài cạnh nhau, cùng cỡ chữ, cuộn đồng thời. Đọc theo từng cặp đoạn tương ứng và đánh dấu bằng ba màu: một màu cho câu giống nguyên văn, một màu cho câu giống ý khác chữ, một màu cho phần riêng của mỗi bài. Sau khi đánh dấu, nhìn tổng thể cả hai bài sẽ thấy ngay tỷ lệ phần riêng nhiều hay ít, phần chung tập trung ở đâu.
Trong lúc đọc, để ý những chi tiết khó trùng ngẫu nhiên: cùng một ví dụ đặc biệt, cùng một con số lẻ, cùng một lỗi chính tả, cùng một câu chuyển đoạn lạ. Những chi tiết như vậy có giá trị hơn nhiều so với những câu chung chung. Hai bài cùng viết về một đề tài có thể giống nhau ở khái niệm cơ bản, nhưng hiếm khi giống nhau ở ví dụ tự nghĩ ra và ở lỗi gõ phím.
Đồng thời tìm nguồn chung. Nếu cả hai bài đều có một đoạn giống một cuốn giáo trình hay một trang web thứ ba, khả năng cao là cả hai cùng lấy từ đó chứ không phải bài này chép bài kia. Khi đó câu hỏi chuyển thành: mỗi bài có ghi nguồn cho đoạn đó không.
Mục đích khác nhau, câu hỏi khác nhau
Cùng một mức giống nhau, kết luận có thể rất khác tuỳ hai bài dùng vào việc gì.
| Tình huống | Câu hỏi đặt ra | Ai quyết định |
|---|---|---|
| Hai bài tiểu luận của hai sinh viên | Có làm chung không được phép, hay cùng dùng một nguồn có ghi rõ? | Giảng viên, theo quy định học phần và quy chế trường |
| Bài trên trang mình và bài trên trang khác | Trang kia lấy bài của mình mà không xin phép, hay hai bên viết độc lập về cùng chủ đề? | Chủ nội dung; khi tranh chấp cần tham khảo người có chuyên môn pháp lý |
| Bài cộng tác viên gửi và bài đã đăng trước đó | Có phải bài viết lại từ bài cũ để nhận nhuận bút mới? | Biên tập viên, theo thoả thuận với cộng tác viên |
| Hai văn bản hành chính cùng mẫu | Phần giống có phải phần mẫu bắt buộc không? | Người soạn và người duyệt, theo mẫu quy định |
| Hai hồ sơ cùng nộp một nơi | Có phải hai bên dùng chung một người soạn thuê? | Bên nhận hồ sơ, theo quy định của họ |
Điểm chung của mọi dòng: không ai trong số này kết luận chỉ bằng một con số. Con số mở ra câu hỏi; câu trả lời đến từ việc đọc, hỏi người viết và đối chiếu quy định.
Ví dụ giả định: một bài hướng dẫn trồng rau và bản “viết lại”
Chị chủ một trang chia sẻ kinh nghiệm trồng rau sân thượng thấy một trang khác đăng bài cùng đề tài, đọc thấy quen. Chị chép hai bài về dạng chữ, bỏ phần đầu trang, chân trang, rồi dùng chức năng so sánh. Kết quả: phần lớn câu chữ khác nhau, chỉ có hai đoạn ngắn khớp nguyên văn. Nhìn con số, có vẻ hai bài khá độc lập.
Nhưng khi đọc song song và đánh dấu ba màu, bức tranh khác hẳn. Bài kia có cùng tám đề mục theo cùng thứ tự, cùng ví dụ về chậu xốp đục lỗ ở đáy theo hình chữ thập, cùng con số lẻ về khoảng cách giữa hai hàng cây mà chị tự đo ở sân nhà mình, và cùng một câu so sánh khá riêng về đất trộn “tơi như bánh bông lan”. Đoạn kết khuyên người đọc ghi nhật ký tưới cũng giống ý từng câu, chỉ thay chữ. Những chi tiết đó khó trùng ngẫu nhiên.
Trong trường hợp này, con số tỷ lệ thấp vì bài đã bị viết lại câu chữ; dấu hiệu nằm ở tầng ý và tầng cấu trúc, cộng với các chi tiết đặc trưng. Chị lưu lại hai bài, bản đánh dấu, ngày đăng của bài mình, rồi mới tính bước liên hệ. Ví dụ này cho thấy vì sao không nên dừng ở con số: tỷ lệ thấp chưa chắc là bài độc lập, cũng như tỷ lệ cao chưa chắc là chép.
Những trường hợp giống nhiều mà không phải chép
Cùng trích một nguồn và đều ghi nguồn. Hai sinh viên cùng trích một định nghĩa trong giáo trình, đều đặt trong ngoặc kép và ghi nguồn. Phần đó giống nhau là đúng.
Cùng dùng mẫu bắt buộc. Lời cam đoan, trang bìa, mẫu báo cáo thực tập, mẫu biên bản. Phần mẫu giống nhau, phần nội dung mới là chỗ cần so.
Đề tài hẹp, thuật ngữ cố định. Bài về một quy trình kỹ thuật cụ thể sẽ dùng cùng thuật ngữ, cùng thứ tự bước. Giống cấu trúc ở đây là do bản chất đề tài.
Cùng một người viết. Một người viết hai bài cho hai nơi, dùng lại một phần. Đây không phải chép người khác, nhưng có thể vướng quy định về tái sử dụng bài của chính mình, tuỳ nơi nhận.
Được phép làm nhóm ở một phần. Nhóm thu thập số liệu chung, mỗi người viết phân tích riêng. Phần mô tả số liệu giống nhau là hợp lệ nếu quy định cho phép.
Trao đổi sau khi so: nói về bằng chứng, không nói về con người
Khi kết quả so cho thấy hai bài giống nhau đáng kể, bước tiếp theo nên là một cuộc trao đổi chứ không phải một kết luận. Chuẩn bị bản đánh dấu ba màu, danh sách đoạn khớp dài nhất, nguồn chung nếu tìm được. Hỏi người viết về quá trình làm bài: lấy ý từ đâu, bản nháp có không, có làm cùng ai không.
Giữ lời lẽ trung tính, mô tả điều quan sát được: “hai đoạn này giống nhau gần như từng chữ”, thay vì “em chép bài bạn”. Nhiều trường hợp có lời giải thích hợp lý, như cùng dùng một nguồn mà quên ghi, hoặc nhóm được phép làm chung phần đó. Có trường hợp không có lời giải thích, khi đó xử lý theo quy định của nơi nhận bài.
Với tranh chấp nội dung trên mạng giữa hai bên không quen biết, việc trao đổi đi theo hướng khác: lưu bằng chứng, liên hệ lịch sự, và khi cần thì tham khảo người có chuyên môn pháp lý. Danh mục về việc bài bị sao chép trên site có các bài đi sâu hơn vào hướng này.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ giống bao nhiêu phần trăm thì coi là trùng?
Không có con số chung. Mỗi trường, khoa, tạp chí, toà soạn có quy định riêng, và ngay cả khi có ngưỡng, người chấm vẫn đọc từng đoạn khớp. Đoạn khớp dài nhất và tính đặc trưng của nó thường quan trọng hơn tỷ lệ tổng.
Hai bài giống ý nhưng khác chữ có bị coi là trùng không?
Có thể, nếu giống ý ở nhiều đoạn, cùng ví dụ, cùng thứ tự lập luận và không ghi nguồn. Đổi chữ giữ ý không làm bài thành của mình. Máy so nguyên văn có thể không bắt được, nhưng người đọc đặt hai bài cạnh nhau thường nhận ra.
Làm sao biết ai chép ai khi hai bài giống nhau?
Máy so sánh chỉ cho biết giống nhau, không cho biết chiều. Cần thêm bằng chứng thời gian và quá trình: bản nháp có ngày, lịch sử sửa tệp, ngày đăng, nguồn chung. Danh mục giảng viên trên site có bài riêng về cách so hai bài sinh viên giống nhau.
Hai bài cùng dùng một mẫu có bị báo trùng không?
Phần mẫu sẽ bị báo giống, đó là điều bình thường. Khi so, loại phần mẫu ra hoặc ghi chú rõ, rồi tập trung vào phần nội dung mà mỗi người phải tự viết.
Có công cụ nào đo được giống cấu trúc không?
Phần lớn công cụ phổ biến đo giống nguyên văn, một số có thêm so theo nghĩa. Giống cấu trúc hiện vẫn chủ yếu phải đọc bằng mắt: đặt hai dàn ý cạnh nhau, so thứ tự đề mục và cách lập luận.
Đưa bài của người khác lên trang so sánh trực tuyến có ổn không?
Cần cân nhắc, vì bài đó không phải của bạn và có thể chứa thông tin cá nhân. Một số trang lưu bài vào kho. Ưu tiên chức năng so sánh trên máy, hoặc dùng công cụ mà đơn vị đã ký thoả thuận về dữ liệu.