Đoạn định nghĩa buộc phải giống sách thì đừng cố viết cho khác: định nghĩa trong văn bản pháp luật hay tiêu chuẩn kỹ thuật nên trích nguyên văn ngắn gọn có ngoặc kép và nguồn; định nghĩa học thuật nên đặt vài cách hiểu cạnh nhau rồi chọn một định nghĩa làm việc cho đề tài; khái niệm thông dụng thì giải thích bằng lời mình. Phần giống nguồn khi đó là trích dẫn hợp lệ, còn phần so sánh và áp dụng là của bạn.
Bài này phân loại các kiểu khái niệm hay gặp, cách viết từng loại, cách xây định nghĩa làm việc, nguyên tắc chỉ giữ khái niệm thực sự dùng, một ví dụ giả định, và những lỗi làm chương cơ sở lý luận vừa trùng nhiều vừa yếu.
Vì sao đoạn định nghĩa luôn bị báo trùng, và điều đó bình thường
Định nghĩa là thứ được thống nhất, nên nó giống nhau ở nhiều nơi. Một định nghĩa trong luật được hàng nghìn khoá luận, bài báo, giáo trình trích lại. Định nghĩa kinh điển của một khái niệm học thuật xuất hiện trong mọi giáo trình nhập môn. Phần mềm kiểm trùng gặp đoạn đó sẽ khớp với rất nhiều nguồn cùng lúc.
Người chấm biết điều này. Họ không bận tâm khi định nghĩa được trích đúng có nguồn. Điều họ bận tâm là chương cơ sở lý luận chỉ gồm chuỗi định nghĩa chép từ giáo trình, nối nhau, không có câu nào của người viết. Khi đó con số trùng cao và đúng là phản ánh một chương yếu.
Vậy mục tiêu không phải làm cho định nghĩa khác đi, mà là làm cho phần định nghĩa đúng loại, đúng nguồn, ngắn gọn, và làm cho phần xung quanh định nghĩa là của bạn.
Ba loại khái niệm và cách viết từng loại
Trước khi viết, xếp mỗi khái niệm trong chương vào một trong ba loại:
| Loại khái niệm | Ví dụ kiểu | Cách viết | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Định nghĩa chính thức trong văn bản pháp luật, tiêu chuẩn, quy chuẩn | Thuật ngữ được giải thích ở điều khoản giải thích từ ngữ của một luật | Trích nguyên văn có ngoặc kép, nêu tên, số hiệu văn bản, điều khoản | Kiểm văn bản còn hiệu lực; không diễn giải làm đổi phạm vi |
| Định nghĩa học thuật có nhiều cách hiểu | Các khái niệm như văn hoá tổ chức, động lực, chất lượng dịch vụ | Đặt hai ba cách hiểu chính cạnh nhau, chỉ ra điểm chung, khác, rồi chọn | Ghi nguồn cho từng cách hiểu |
| Khái niệm thông dụng, ai cũng hiểu | Những từ dùng hằng ngày nhưng cần giới hạn phạm vi trong bài | Giải thích bằng lời mình, nói rõ phạm vi dùng trong bài | Không cần chép định nghĩa từ điển |
Phân loại xong, bạn thường thấy chỉ một vài khái niệm thật sự cần trích nguyên văn. Phần lớn còn lại hoặc so sánh được, hoặc giải thích được bằng lời mình, và đó là phần làm giảm trùng.
Định nghĩa trong văn bản pháp luật: trích nguyên văn, ngắn, đúng hiệu lực
Định nghĩa pháp lý có phạm vi chính xác: một chữ thêm bớt có thể làm thay đổi đối tượng được điều chỉnh. Vì vậy không nên diễn giải nó cho khác đi. Trích nguyên văn trong ngoặc kép, nêu tên văn bản, số hiệu, điều, khoản. Phần mềm sẽ báo trùng đoạn này, và người chấm thấy ngay đó là trích dẫn văn bản.
Văn bản pháp luật thay đổi theo thời gian. Trước khi trích, tra xem văn bản còn hiệu lực không, có bị sửa đổi, thay thế không, và dùng bản hợp nhất nếu có. Trích một định nghĩa đã bị thay thế là lỗi nội dung, không chỉ là lỗi trích dẫn. Với đề tài pháp lý phức tạp hoặc khi cần hiểu cách áp dụng một định nghĩa vào tình huống cụ thể, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người có chuyên môn thay vì tự suy diễn.
Chỉ trích phần định nghĩa bạn thật sự dùng. Nếu một điều khoản giải thích mười thuật ngữ mà đề tài chỉ dùng hai, đừng chép cả điều. Sau câu trích, viết một hai câu của bạn: định nghĩa này đặt ra giới hạn gì cho đối tượng nghiên cứu của bạn.
Định nghĩa học thuật: so sánh rồi chọn định nghĩa làm việc
Với khái niệm có nhiều cách hiểu, chép một định nghĩa từ một giáo trình là cách yếu nhất. Cách tốt hơn là đặt hai ba cách hiểu chính cạnh nhau, mỗi cách có nguồn, chỉ ra chúng nhấn mạnh khía cạnh nào, giống nhau ở đâu, khác nhau ở đâu. Phần so sánh này là của bạn.
Sau đó, nêu định nghĩa làm việc cho đề tài: trong bài này, khái niệm được hiểu là gì, dựa trên cách hiểu nào, có điều chỉnh gì cho phù hợp với đối tượng và bối cảnh nghiên cứu. Định nghĩa làm việc thường gắn với cách bạn đo lường hay quan sát khái niệm đó, nên nó tự nhiên khác với mọi định nghĩa trong sách.
Đoạn khái niệm viết theo kiểu này có thể vẫn bị báo trùng ở các câu trích định nghĩa gốc, nhưng phần lớn đoạn là so sánh và lựa chọn của bạn. Người chấm đánh giá cao vì nó cho thấy bạn hiểu khái niệm có nhiều cách nhìn và có lý do chọn cách của mình.
Ví dụ giả định: khái niệm trong một khoá luận về du lịch cộng đồng
Giả sử một khoá luận về du lịch cộng đồng ở một xã miền núi. Bản đầu của chương cơ sở lý luận chép ba định nghĩa du lịch cộng đồng từ ba giáo trình nối nhau, thêm định nghĩa trong văn bản pháp luật về du lịch, rồi chép tiếp định nghĩa về sinh kế, cộng đồng, phát triển bền vững. Báo cáo kiểm trùng tô gần kín chương. Toàn bộ là ví dụ giả định.
Bản sửa: định nghĩa trong văn bản pháp luật được giữ, trích nguyên văn ngắn, nêu đúng văn bản đang có hiệu lực. Ba định nghĩa học thuật được thu lại thành một đoạn so sánh: một cách nhấn mạnh quyền quyết định của cộng đồng, một cách nhấn mạnh lợi ích kinh tế, một cách nhấn mạnh bảo tồn văn hoá. Người viết chọn định nghĩa làm việc nhấn vào quyền quyết định, vì câu hỏi nghiên cứu là người dân có tham gia quyết định không.
Các khái niệm sinh kế, cộng đồng được giải thích bằng lời người viết và giới hạn trong phạm vi xã nghiên cứu. Phát triển bền vững bị bỏ, vì chương phân tích không dùng tới. Chương mới ngắn hơn, ít trùng hơn và gắn chặt với câu hỏi.
Chỉ giữ những khái niệm thật sự dùng
Chương cơ sở lý luận hay phình ra vì người viết muốn "cho đầy đủ", định nghĩa mọi khái niệm có liên quan dù xa. Mỗi khái niệm thêm vào là thêm một đoạn dễ trùng với giáo trình. Phép thử: khái niệm đó có xuất hiện ở chương phân tích hay chương kết quả không. Nếu không, nó không cần định nghĩa.
Ngược lại, khái niệm nào là trục của đề tài, được dùng để thiết kế câu hỏi, công cụ khảo sát hay khung phân tích, thì cần được trình bày kỹ, có so sánh và định nghĩa làm việc. Dồn công vào một hai khái niệm trục thay vì rải đều cho mười khái niệm phụ.
Khi rút gọn, giữ lại danh sách các khái niệm đã bỏ và lý do. Nếu người hướng dẫn hỏi vì sao không có một khái niệm nào đó, bạn có câu trả lời rõ ràng.
Phần xung quanh định nghĩa: nơi giọng của bạn xuất hiện
Một đoạn khái niệm tốt thường có cấu trúc ba lớp. Lớp đầu là câu dẫn của bạn, nói vì sao khái niệm này quan trọng với đề tài. Lớp giữa là định nghĩa hoặc các cách hiểu, có nguồn. Lớp cuối là câu áp dụng của bạn: khái niệm được dùng thế nào trong bài, đo bằng gì, giới hạn ở đâu.
Lớp đầu và lớp cuối không có trong nguồn nào, nên không bị báo trùng. Chúng cũng là phần người chấm đọc kỹ nhất, vì nó cho thấy bạn hiểu khái niệm và biết dùng nó. Nhiều chương cơ sở lý luận yếu chính vì thiếu hai lớp này, chỉ có lớp giữa nối tiếp nhau.
Câu áp dụng nên cụ thể. Thay vì viết chung chung rằng khái niệm sẽ được vận dụng trong nghiên cứu, hãy nói rõ nó được chuyển thành những câu hỏi khảo sát nào, những tiêu chí quan sát nào, hay những nhóm phân tích nào ở chương sau. Câu càng cụ thể càng gắn chặt với đề tài của bạn, càng không thể trùng với ai.
Những lỗi làm chương khái niệm vừa trùng vừa yếu
Chuỗi định nghĩa chép từ một giáo trình. Người viết lấy nguyên mục khái niệm của một giáo trình, giữ cả trật tự, ví dụ và câu chuyển. Báo cáo cho thấy một nguồn chiếm tỷ trọng lớn ở chương này. Sửa bằng phân loại ba loại khái niệm và chỉ giữ cái cần.
Định nghĩa pháp lý đã hết hiệu lực. Trích từ một khoá luận cũ hoặc giáo trình cũ mà không kiểm văn bản hiện hành. Sửa bằng tra lại văn bản đang có hiệu lực tại thời điểm nộp.
Diễn giải định nghĩa pháp lý cho khác chữ. Muốn tránh trùng nên viết lại định nghĩa trong luật bằng lời mình, vô tình thu hẹp hoặc mở rộng phạm vi. Sửa bằng trích nguyên văn.
Tự chế định nghĩa không nguồn. Muốn tránh trùng hoàn toàn nên tự đặt định nghĩa mà không đối chiếu với cách hiểu đã có. Người chấm sẽ hỏi căn cứ. Định nghĩa làm việc của bạn phải dựa trên các cách hiểu có nguồn.
Định nghĩa từ điển cho từ thông dụng. Chép định nghĩa từ điển cho những từ ai cũng hiểu, chiếm chỗ mà không thêm gì. Thay bằng một câu giới hạn phạm vi dùng trong bài.
Câu hỏi thường gặp
Định nghĩa trong luật có được diễn giải lại bằng lời mình không?
Không nên với phần định nghĩa chính thức, vì diễn giải dễ làm sai phạm vi. Trích nguyên văn có ngoặc kép, nêu tên văn bản và điều khoản đang có hiệu lực, rồi viết phần giải thích áp dụng cho đề tài bằng lời của bạn.
Đoạn định nghĩa bị báo trùng có làm bài bị đánh giá thấp không?
Nếu được trích dẫn đúng thì thường không. Người chấm hiểu định nghĩa giống nhau ở nhiều nơi. Điều làm bài bị đánh giá thấp là chương khái niệm chỉ gồm chuỗi định nghĩa chép lại, không có so sánh và lựa chọn của người viết.
Định nghĩa làm việc là gì?
Là cách hiểu khái niệm mà bạn dùng riêng cho đề tài, dựa trên các định nghĩa đã có, có điều chỉnh cho đối tượng và bối cảnh nghiên cứu. Nó thường gắn với cách bạn đo lường hay quan sát khái niệm trong nghiên cứu.
Nên đưa bao nhiêu định nghĩa cho một khái niệm?
Không có số cố định. Với khái niệm trục của đề tài, hai ba cách hiểu chính là đủ để so sánh. Với khái niệm phụ, một câu giải thích phạm vi là đủ. Đưa quá nhiều định nghĩa chỉ làm chương dài và tăng trùng.
Làm sao biết văn bản pháp luật trích dẫn còn hiệu lực?
Tra trên cổng thông tin văn bản pháp luật chính thức hoặc cơ sở dữ liệu văn bản đáng tin, xem tình trạng hiệu lực và các văn bản sửa đổi, thay thế. Khi cần hiểu cách áp dụng, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người có chuyên môn.
Có thể bỏ hẳn chương khái niệm để tránh trùng không?
Thường không, vì quy định của nhiều trường yêu cầu phần cơ sở lý luận. Cách đúng là làm phần đó gọn, đúng loại, có so sánh và định nghĩa làm việc. Hỏi người hướng dẫn nếu chưa rõ yêu cầu cấu trúc.