Cách giảm tỷ lệ trùng lặp mà không gian lận là quay về chỗ sinh ra phần trùng: đoạn nào chép mà quên ghi nguồn thì đặt trích dẫn, đoạn nào viết quá sát nguồn thì diễn giải lại sau khi đã hiểu, đoạn nào chỉ nối các nguồn với nhau thì viết lại thành tổng hợp có nhận xét của mình. Con số trên báo cáo giảm xuống là hệ quả của việc sửa cách viết, không phải mục tiêu để đánh lừa phần mềm.
Nhiều người bắt đầu từ câu hỏi "làm sao cho máy hết báo đỏ", và từ đó trượt sang đổi ký tự, chèn chữ trắng, dùng phần mềm xào câu. Những cách đó vừa dễ bị phát hiện vừa làm hỏng bài. Bài này đi theo hướng ngược lại: phân loại từng đoạn bị báo trùng, sửa theo thứ tự hợp lý, chia lịch sửa trước hạn nộp và kiểm lại sao cho bài vừa sạch vừa tốt hơn bản cũ.
Vì sao hỏi "giảm tỷ lệ thế nào" là hỏi lệch ngay từ đầu
Tỷ lệ trùng lặp trên báo cáo chỉ là phần trăm câu chữ trong bài khớp với một nguồn nào đó trong kho dữ liệu của phần mềm. Nó không tự nói đoạn khớp ấy có ghi nguồn hay không, có phải định nghĩa bắt buộc hay không, hay chỉ là tên một văn bản pháp luật dài. Vì vậy hai bài cùng một con số có thể rất khác nhau: một bài trích dẫn đầy đủ nhưng nhiều trích nguyên văn, một bài chép ý người khác mà không ghi gì.
Người chấm, hội đồng hay ban biên tập không dừng ở con số. Họ mở báo cáo, xem từng đoạn tô màu và hỏi đoạn đó là gì. Nếu bạn chỉ lo kéo con số xuống mà phần nội dung vẫn là ý người khác không ghi nguồn, việc đọc kỹ sẽ lộ ra ngay, có khi còn nặng hơn vì thấy dấu hiệu cố tình che.
Đổi câu hỏi thành "đoạn nào trong bài của mình chưa phải của mình, và nên xử lý thế nào" thì mọi việc rõ ra. Câu hỏi này dẫn tới sửa thật, và sửa thật luôn kéo theo con số giảm. Mức tỷ lệ chấp nhận được thì mỗi trường, mỗi cấp đào tạo, mỗi tạp chí quy định một khác, nên hãy đọc quy định hiện hành của nơi bạn nộp thay vì tin một con số truyền miệng.
Ba nguồn sinh ra phần trùng trong một bài viết
Chép nguyên văn rồi quên ghi nguồn. Đây là loại hay gặp nhất ở bài làm gấp: lúc đọc tài liệu, người viết dán một đoạn vào bản nháp để "lát nữa sửa", rồi hạn nộp tới, đoạn đó nằm nguyên. Phần mềm bắt loại này dễ nhất vì câu chữ khớp từng tiếng. Cách xử lý cũng rõ nhất: hoặc để nguyên văn trong ngoặc kép và ghi nguồn, hoặc viết lại hoàn toàn bằng lời mình và vẫn ghi nguồn của ý.
Diễn giải quá sát nguồn. Người viết có cố gắng đổi lời nhưng chỉ thay vài từ đồng nghĩa, giữ nguyên trật tự câu và cách lập luận của tác giả. Máy vẫn bắt được nhiều cụm bốn năm tiếng liền nhau, và người đọc kỹ thấy ngay đó là câu của người khác mặc áo mới. Loại này cần diễn giải lại từ chỗ hiểu, không phải sửa từng chữ.
Đoạn chung, khuôn mẫu, bắt buộc phải giống. Tên đề tài, tên văn bản pháp luật, định nghĩa chuẩn trong giáo trình, lời cam đoan theo mẫu của trường, danh mục tài liệu tham khảo. Những đoạn này giống nguồn là bình thường. Nhiều phần mềm cho loại trừ phần trích dẫn và danh mục tài liệu khi kiểm; phần còn lại thì người chấm hiểu được, miễn bạn đặt nguồn đúng chỗ.
Một nguồn thứ tư dễ bị quên: bài của chính mình. Tiểu luận cũ, bài báo đã đăng, đề cương đã nộp vào kho của trường đều có thể khớp với bài mới. Dùng lại phần cũ của chính mình mà không nói ra vẫn có thể bị coi là vi phạm theo quy định của nhiều nơi, nên hãy ghi rõ và hỏi người hướng dẫn trước khi tái sử dụng.
Phân loại từng đoạn bị báo trùng trước khi đụng vào sửa
Mở báo cáo, in hoặc xuất danh sách các đoạn tô màu, rồi đánh dấu mỗi đoạn vào một trong các loại dưới đây. Mất chừng một buổi với bài vài chục trang, nhưng tránh được việc sửa nhầm chỗ không cần sửa và bỏ sót chỗ cần sửa nhất.
| Loại đoạn | Dấu hiệu nhận ra | Cách xử lý chính |
|---|---|---|
| Trích nguyên văn có ngoặc kép và nguồn | Khớp đúng một nguồn, đã ghi nguồn | Giữ nếu cần thiết; cân nhắc rút ngắn nếu quá dài |
| Chép nguyên văn không ghi nguồn | Khớp từng tiếng, không có trích dẫn | Thêm ngoặc kép và nguồn, hoặc diễn giải lại và ghi nguồn |
| Diễn giải sát nguồn | Khớp từng cụm ngắn, trật tự câu giống nguồn | Gấp tài liệu lại, viết lại từ chỗ hiểu |
| Chuỗi nguồn nối nhau | Mỗi câu khớp một nguồn khác nhau, không có nhận xét | Viết lại thành đoạn tổng hợp có so sánh |
| Đoạn khuôn mẫu, tên riêng, định nghĩa chuẩn | Khớp nhiều nguồn cùng lúc, nội dung bắt buộc | Giữ, đặt nguồn đúng chỗ, rút gọn nếu được |
| Trùng bài cũ của chính mình | Khớp tài liệu trong kho trường hoặc bài đã đăng | Ghi rõ đã dùng lại, hỏi người hướng dẫn |
Sau khi phân loại, bạn thường thấy phần lớn con số đến từ hai ba loại chứ không rải đều. Đó là chỗ nên dồn sức. Với bài dài, ghi loại vào lề bản in hoặc vào cột chú thích để khi sửa xong có thể đối chiếu lại từng đoạn một.
Sửa theo thứ tự nào để vừa nhanh vừa đúng
Thứ tự dưới đây đi từ việc nhẹ nhất tới việc tốn công nhất, để mỗi bước sau làm trên nền bài đã gọn hơn.
- Đặt trích dẫn cho mọi đoạn nguyên văn bạn muốn giữ: ngoặc kép, nguồn, trang nếu kiểu trích dẫn của trường yêu cầu. Rút ngắn những đoạn trích dài quá mức cần, chỉ giữ câu thật sự phải nguyên văn.
- Ghi nguồn cho mọi ý lấy từ người khác dù đã viết bằng lời mình. Ý của người khác vẫn là của họ, đổi lời không làm nó thành của bạn.
- Diễn giải lại những đoạn viết sát nguồn: đọc lại tài liệu cho hiểu, gấp lại, viết theo cách bạn giải thích cho một người bạn, rồi mới mở ra đối chiếu xem có sai ý không.
- Gộp những chuỗi câu nối nguồn thành đoạn tổng hợp: nêu điểm chung, điểm khác giữa các tác giả, và bạn nghiêng về cách hiểu nào trong bối cảnh đề tài của mình.
- Thêm phân tích riêng ở những chỗ bài chỉ đang thuật lại: số liệu của bạn nói gì, trường hợp của bạn khác sách ở đâu, hệ quả cho đề tài là gì.
- Cuối cùng mới xử lý phần khuôn mẫu: kiểm cài đặt loại trừ trích dẫn và danh mục tài liệu, rút gọn những đoạn mô tả bối cảnh chung mà ai cũng viết giống nhau.
Làm theo thứ tự này, đến bước năm bạn thường thấy bài đã khác hẳn bản đầu, không chỉ ở con số mà ở độ chắc của lập luận. Người chấm đọc bài cũng thấy rõ phần của bạn nằm ở đâu.
Những "mẹo" lách phần mềm: vì sao không đáng và vì sao bị lộ
Trên mạng có nhiều lời mách như thay chữ cái tiếng Việt bằng ký tự trông giống ở bảng mã khác, chèn chữ màu trắng vào khoảng trống, bỏ dấu một phần, chụp đoạn văn thành ảnh, hay đưa cả bài qua phần mềm đổi từ tự động. Ở đây chỉ nhắc để bạn biết vì sao không nên, không hướng dẫn cách làm.
Các phần mềm kiểm trùng được cập nhật để nhận ra ký tự lạ, chữ ẩn và văn bản đã bị biến đổi bất thường; nhiều báo cáo còn đánh dấu riêng những dấu hiệu này cho người chấm. Ảnh chụp đoạn văn thì lộ ngay khi người chấm mở tệp. Phần mềm đổi từ tự động sinh ra câu sai nghĩa, sai thuật ngữ, đọc vào là biết. Khi đó vấn đề không còn là tỷ lệ trùng mà là hành vi cố tình đánh lừa, và quy chế của nhiều trường xử lý hành vi này nặng hơn chép thông thường.
Thêm một lý do thực tế: mọi giờ bỏ ra cho mẹo là giờ không bỏ ra cho bài. Đến buổi bảo vệ hay buổi trao đổi với người hướng dẫn, bạn vẫn phải giải thích những đoạn đó bằng lời của mình. Đoạn đã sửa thật thì bạn nói được; đoạn qua mẹo thì không.
Chia lịch sửa trước hạn nộp cho khỏi cuống
Sửa trùng lặp tốn thời gian hơn người ta nghĩ, vì diễn giải và tổng hợp đều đòi phải đọc lại nguồn. Với khoá luận hay luận văn, nên kiểm lần đầu ngay khi có bản nháp đủ các chương, không đợi bản cuối. Lần kiểm đầu cho bạn bản đồ những chương yếu; các lần sau chỉ để xác nhận.
Một cách chia hợp lý là: tuần đầu phân loại và đặt trích dẫn cho toàn bài, vì việc này cơ học và nhanh. Các tuần sau mỗi buổi sửa một hai mục bị báo trùng nhiều nhất, ưu tiên phần tổng quan tài liệu và cơ sở lý thuyết, nơi thường dồn nhiều trùng nhất. Phần kết quả và bàn luận vốn là của bạn nên ít khi cần sửa vì lý do trùng, nhưng hay cần thêm phân tích.
Giữ lại các bản theo ngày, ghi chú đã sửa đoạn nào và vì sao. Bản ghi này hữu ích khi người hướng dẫn hỏi lại, và là bằng chứng quá trình viết nếu có ai thắc mắc bài có phải tự viết hay không.
Kiểm lại sau khi sửa và đọc báo cáo lần hai
Kiểm lại bằng đúng phần mềm và đúng cài đặt mà nơi nộp sử dụng nếu được, vì phần mềm khác cho con số khác. Khi đọc báo cáo lần hai, đừng chỉ nhìn con số tổng. Hãy xem còn đoạn nào khớp dài liền mạch không, còn nguồn nào chiếm phần lớn không, và các đoạn còn tô màu có thuộc loại khuôn mẫu đã được ghi nguồn hay không.
Nếu còn một nguồn chiếm tỷ trọng lớn, đó thường là dấu hiệu bài dựa quá nhiều vào một tài liệu. Cách sửa không phải đổi lời tiếp, mà là đọc thêm nguồn khác để có góc nhìn thứ hai, rồi viết lại phần đó thành đối chiếu. Bài vừa bớt trùng vừa dày hơn.
Cuối cùng, đọc lại bài như một người chấm khó tính: mỗi đoạn có câu nào là nhận xét của bạn không. Nếu cả trang chỉ thuật lại người khác, dù đã ghi nguồn đủ, bài vẫn mỏng. Đến lúc này mục tiêu đã đổi từ "ít trùng" sang "có tiếng nói riêng", và đó mới là thứ người chấm tìm.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ trùng lặp bao nhiêu thì được chấp nhận?
Không có con số chung cho mọi nơi. Mỗi trường, mỗi cấp đào tạo và mỗi tạp chí tự quy định ngưỡng và cách tính, có nơi loại trừ trích dẫn, có nơi không. Hãy đọc quy định hiện hành của nơi bạn nộp hoặc hỏi người hướng dẫn.
Đã ghi nguồn rồi mà vẫn bị báo trùng thì có sao không?
Phần mềm báo mọi chỗ khớp, kể cả chỗ đã ghi nguồn đúng. Người chấm sẽ thấy đó là trích dẫn hợp lệ. Tuy vậy nếu trích nguyên văn quá nhiều, bài sẽ thiếu phần phân tích của bạn, nên hãy rút ngắn các đoạn trích không thật cần.
Thay từ đồng nghĩa có phải là diễn giải không?
Không. Thay vài từ mà giữ nguyên trật tự câu và cách lập luận vẫn là câu của tác giả. Diễn giải đúng là viết lại từ chỗ hiểu, cấu trúc câu và cách trình bày là của bạn, và vẫn ghi nguồn cho ý.
Có nên dùng phần mềm viết lại tự động để giảm tỷ lệ không?
Không nên. Phần mềm loại này thường làm sai nghĩa, sai thuật ngữ, và nhiều nơi coi việc dùng nó để lách kiểm trùng là hành vi gian lận. Bạn vẫn phải giải thích được từng đoạn khi người chấm hỏi.
Nên kiểm trùng lặp vào lúc nào trong quá trình viết?
Nên kiểm lần đầu khi đã có bản nháp đủ các chương để biết phần nào yếu, sửa dần, rồi kiểm lần cuối trước hạn nộp vài ngày. Đợi tới sát hạn mới kiểm thường không còn đủ thời gian để diễn giải và tổng hợp lại cho tử tế.
Đoạn lý thuyết nền ai cũng viết giống nhau thì sửa thế nào?
Rút gọn phần thuật lại, giữ những khái niệm thật sự dùng trong đề tài, ghi nguồn đầy đủ, rồi thêm một hai câu nói lý thuyết đó áp vào trường hợp của bạn ra sao. Phần áp dụng là của bạn nên không trùng ai.