Khi thuê người viết bài cho website, hãy kiểm trùng mọi bài trước khi nghiệm thu, không chờ đến khi đăng; nếu bài trùng nguyên văn hoặc chỉ là bản xào lại từ trang khác, bạn có căn cứ để yêu cầu viết lại theo thoả thuận đã ký từ đầu. Việc kiểm chỉ hiệu quả khi hai bên đã thống nhất trước thế nào là bài đạt, kiểm bằng cách nào và xử lý ra sao khi không đạt.
Bài này dành cho chủ doanh nghiệp nhỏ, người phụ trách nội dung thuê người viết tự do hoặc đơn vị bên ngoài. Bài không bàn về chi phí hay giới thiệu dịch vụ viết bài nào; trọng tâm là quy trình để bạn không đăng lên trang mình một bài chép mà không biết, rồi chịu hậu quả về sau.
Vì sao bài thuê viết hay có vấn đề trùng lặp
Phần lớn người viết tự do làm việc nghiêm túc. Nhưng khi đơn đặt nhiều, thời hạn gấp, người viết không chuyên về lĩnh vực của bạn, bài dễ được dựng bằng cách lấy vài bài sẵn trên mạng, ghép lại và sửa chữ. Có trường hợp người nhận việc giao lại cho người khác làm, và bạn không biết bài thật sự do ai viết.
Dạng phổ biến hiện nay không phải chép nguyên văn mà là bài xào: dùng phần mềm hoặc trợ lý AI đổi từ, đảo câu từ một bài có sẵn. Bài loại này qua được kiểm trùng nguyên văn ở mức thấp, nhưng vẫn đi theo đúng dàn ý, đúng ví dụ, đúng số liệu của bài nguồn, và đọc lên thường có những câu lạ tai, dùng sai thuật ngữ.
Rủi ro thuộc về bạn, người đăng bài. Nếu tác giả bài gốc phát hiện và khiếu nại, trang của bạn là nơi bị yêu cầu gỡ, bị báo cáo với nền tảng hoặc công cụ tìm kiếm. Uy tín trang cũng giảm khi khách quen nhận ra bài giống hệt nơi khác. Vì vậy kiểm trước khi nghiệm thu là việc của bên thuê, không thể phó mặc cho lời cam kết.
Thoả thuận từ đầu: những điều nên ghi rõ
Trước khi giao bài đầu tiên, thống nhất với người viết bằng văn bản, có thể là hợp đồng hoặc bản yêu cầu công việc có xác nhận, các điểm sau:
- Bài phải là bài viết mới, không chép, không ghép từ bài có sẵn, không dùng phần mềm viết lại tự động trên bài của người khác.
- Cách kiểm trùng bạn sẽ dùng: công cụ nào hoặc loại công cụ nào, kiểm phần nào của bài. Nói rõ trước để người viết tự kiểm theo cùng cách.
- Việc dùng trợ lý AI: có được dùng không, dùng ở mức nào, có phải khai báo không. Mỗi bên thuê có chính sách khác nhau, quan trọng là nói rõ.
- Nguồn tham khảo: người viết liệt kê nguồn đã đọc, kèm theo bài khi giao, để bạn đối chiếu khi cần.
- Xử lý khi không đạt: viết lại trong bao lâu, được viết lại mấy lần, trường hợp nào thì huỷ bài.
- Quyền sử dụng bài: sau khi nghiệm thu, bên thuê được dùng bài thế nào, người viết có được đăng lại bài ở nơi khác không.
Phần quyền sử dụng và trách nhiệm khi có tranh chấp liên quan tới quyền tác giả là nội dung pháp lý. Mẫu thoả thuận nên được xem theo quy định hiện hành; nếu giá trị hợp đồng lớn, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký.
Đặt đề bài sao cho bài chép khó qua mắt
Cách giảm bài chép hiệu quả nhất nằm ở đề bài, trước cả bước kiểm. Đề bài chỉ ghi một từ khoá và số chữ thì người viết dễ tìm vài bài đứng đầu kết quả tìm kiếm rồi dựng lại. Đề bài có chất liệu riêng của doanh nghiệp thì bài chép không thể đáp ứng được, vì chất liệu đó không có ở đâu khác.
Một đề bài tốt nên có: người đọc là ai và họ đang gặp tình huống gì, câu hỏi cụ thể bài phải trả lời, ba đến năm câu khách thật đã hỏi doanh nghiệp, một hai ví dụ hoặc trải nghiệm riêng của doanh nghiệp mà bài cần đưa vào, những điều bài không được nói như lời hứa công dụng hay so sánh với đối thủ. Kèm thêm ảnh tự chụp, ghi chú của nhân viên nếu có.
Khi nghiệm thu, bạn chỉ cần xem bài có dùng đúng chất liệu đó không. Một bài trả lời đúng câu hỏi của khách thật, có ví dụ của chính doanh nghiệp, gần như không thể là bài chép từ nơi khác. Ngược lại, bài bỏ qua hết chất liệu được giao mà nói chung chung là dấu hiệu cần kiểm kỹ hơn.
Các bước kiểm khi nhận bài
Mỗi bài nhận về, đi qua các bước sau trước khi bấm nghiệm thu:
- Đọc lướt toàn bài một lượt như người đọc bình thường. Ghi lại câu nào lạ tai, thuật ngữ nào dùng sai, đoạn nào có giọng văn khác hẳn phần còn lại.
- Chạy bài qua công cụ kiểm trùng có so với web. Xem danh sách nguồn: nếu một nguồn chiếm phần lớn, mở nguồn đó ra đối chiếu.
- Lấy hai ba câu đặc trưng, nhất là câu có ví dụ hoặc số liệu, tìm trong ngoặc kép trên công cụ tìm kiếm. Bước này bắt được trường hợp công cụ kiểm trùng bỏ sót.
- So dàn ý bài với hai ba bài đứng đầu khi tìm đúng chủ đề. Nếu thứ tự mục, ví dụ, cách chia ý giống một bài gần như hoàn toàn, có khả năng đó là bài xào.
- Kiểm các con số, tên văn bản, trích dẫn có trong bài: có nguồn không, nguồn có nói đúng như vậy không.
- Ghi kết quả vào phiếu nghiệm thu: tỷ lệ, nguồn lớn nhất, các điểm cần sửa. Gửi phiếu cho người viết cùng yêu cầu sửa nếu có.
Với bài đầu tiên của một người viết mới, nên kiểm kỹ cả sáu bước. Khi đã quen tay và tin tưởng, có thể kiểm ngẫu nhiên một phần số bài, nhưng không bỏ hẳn.
Dấu hiệu bài xào lại từ bài có sẵn
Bài xào thường không bị bắt bởi tỷ lệ trùng cao, mà bởi những dấu hiệu khi đọc. Bảng dưới gom các dấu hiệu hay gặp:
| Dấu hiệu | Thường do đâu |
|---|---|
| Thuật ngữ chuyên môn bị thay bằng từ đồng nghĩa lạ | Phần mềm đổi từ không hiểu ngữ cảnh chuyên ngành |
| Câu đúng ngữ pháp nhưng tối nghĩa, phải đọc hai lần | Đảo cấu trúc câu máy móc |
| Dàn ý, thứ tự ví dụ giống hệt một bài khác | Lấy khung bài nguồn rồi sửa chữ |
| Số liệu, mốc thời gian giống bài khác nhưng không ghi nguồn | Giữ nguyên phần khó viết lại |
| Giọng văn đổi đột ngột giữa các đoạn | Ghép từ nhiều nguồn khác nhau |
| Nhắc tên thương hiệu, sản phẩm không liên quan tới trang bạn | Sót lại từ bài gốc của trang khác |
Một dấu hiệu đơn lẻ chưa đủ kết luận. Khi có hai ba dấu hiệu cùng lúc, đối chiếu với bài nguồn nghi ngờ, rồi mới trao đổi với người viết.
Trao đổi với người viết khi phát hiện vấn đề
Khi bài có vấn đề, trao đổi bằng văn bản, nêu sự việc cụ thể chứ không quy kết. Ví dụ: "Đoạn hai và đoạn bốn của bài trùng nguyên văn với một trang khác, đính kèm báo cáo và địa chỉ trang. Theo thoả thuận, nhờ anh chị viết lại hai đoạn này trong thời hạn đã thống nhất." Cách nói này cho người viết cơ hội giải thích, có khi chỉ là sơ suất quên ghi nguồn một đoạn trích.
Nếu người viết đưa ra lời giải thích hợp lý, chẳng hạn đoạn trùng là định nghĩa chuẩn có ghi nguồn, hãy chấp nhận và ghi chú vào phiếu nghiệm thu. Nếu lặp lại nhiều lần, hoặc bài gần như toàn bộ là bài xào, đó là lúc cân nhắc dừng hợp tác theo điều khoản đã thống nhất.
Đừng đăng bài lên rồi mới sửa. Một khi bài đã công khai, kể cả vài giờ, nó có thể đã được thu thập, chia sẻ, và việc chứng minh bạn không cố ý dùng bài chép trở nên phức tạp hơn. Không đăng mạng xã hội để bêu tên người viết; giữ trao đổi trong phạm vi hai bên.
Cũng nên phân biệt người viết thiếu kỹ năng với người viết cố ý. Người mới vào nghề đôi khi chưa biết cách diễn giải và ghi nguồn, nên viết bám sát tài liệu đọc được. Với họ, một buổi trao đổi ngắn về cách ghi chú ý chính rồi gấp tài liệu lại mà viết, cộng với vài bài mẫu đạt yêu cầu, thường cải thiện rõ rệt sau vài lần giao bài.
Lưu hồ sơ nghiệm thu để dùng về sau
Với mỗi bài, lưu bản người viết gửi, báo cáo kiểm trùng, phiếu nghiệm thu, các lần sửa và bản cuối đã đăng. Đặt tên tệp theo ngày và tên bài để dễ tìm. Hồ sơ này hữu ích nếu sau này có người khiếu nại bài của bạn là bài chép: bạn chứng minh được mình đã kiểm, bài đăng là bản đã qua kiểm, và quy trình làm việc có trách nhiệm.
Hồ sơ cũng giúp đánh giá người viết theo thời gian một cách công bằng. Người có tỷ lệ bài phải sửa thấp, hay chủ động liệt kê nguồn là người đáng giao nhiều việc hơn. Người thường xuyên có bài xào nên được nhắc lại thoả thuận hoặc thay thế.
Khi đưa bài thuê viết vào công cụ kiểm trùng trực tuyến, nhớ rằng bài chưa đăng; đọc chính sách lưu trữ của công cụ để tránh bài bị lưu và về sau báo trùng với chính nó khi đã lên trang của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Tỷ lệ trùng bao nhiêu thì nên nghiệm thu bài thuê viết?
Không có con số chung, và tỷ lệ chỉ là một phần. Bài có tỷ lệ thấp vẫn có thể là bài xào, bài tỷ lệ hơi cao vì trích định nghĩa có nguồn vẫn có thể đạt. Hãy mở báo cáo đọc từng đoạn trùng và đối chiếu nguồn lớn nhất.
Người viết dùng AI có được không?
Tuỳ chính sách của bên thuê. Điều quan trọng là thoả thuận rõ từ đầu: được dùng ở mức nào, có phải khai báo không, và bài cuối phải được người viết kiểm chứng thông tin. Bài AI viết vẫn có thể trùng ý, trùng dàn ý với bài có sẵn.
Phát hiện bài chép sau khi đã đăng thì làm gì?
Gỡ hoặc chuyển bài về chế độ nháp ngay, trao đổi với người viết theo thoả thuận, rồi đăng lại bản đã viết lại. Nếu tác giả bài gốc đã liên hệ, trả lời chừng mực, nêu việc đã gỡ và lưu lại toàn bộ trao đổi.
Có nên yêu cầu người viết gửi kèm báo cáo kiểm trùng không?
Nên, kèm danh sách nguồn tham khảo. Tuy vậy bên thuê vẫn nên tự kiểm, vì báo cáo do người viết gửi có thể từ công cụ khác hoặc phiên bản bài khác. Hai báo cáo đối chiếu nhau còn giúp phát hiện chỗ lệch.
Bài thuê viết bị phát hiện chép thì bên thuê có chịu trách nhiệm không?
Bên đăng bài thường là nơi bị yêu cầu gỡ đầu tiên. Trách nhiệm cụ thể giữa các bên phụ thuộc thoả thuận và quy định pháp luật hiện hành về quyền tác giả. Với trường hợp phức tạp, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Kiểm ngẫu nhiên một phần số bài có đủ không?
Với người viết đã hợp tác lâu, có lịch sử tốt, kiểm ngẫu nhiên là cách tiết kiệm thời gian hợp lý. Với người mới hoặc bài quan trọng như trang dịch vụ chính, nên kiểm toàn bộ trước khi nghiệm thu.