Đề tiểu luận khó chép không phải là đề khó hơn, mà là đề buộc sinh viên dùng thứ chỉ các em mới có: điều tự quan sát, số liệu tự thu, bối cảnh cụ thể của lớp hoặc địa phương, và quá trình làm bài được nộp theo từng phần. Khi câu trả lời không nằm sẵn trên mạng, việc chép trở nên tốn công hơn việc tự làm.
Bài viết này đi qua từng cách ra đề như vậy, kèm ví dụ giả định cho vài ngành khác nhau, và những điều cần cân nhắc để đề vừa khó chép vừa không bất công với sinh viên. Kiểm tra trùng lặp vẫn cần, nhưng đề tốt khiến số bài phải xử lý giảm đi rất nhiều.
Vì sao đề kiểu cũ dễ bị chép
Những đề quen thuộc như trình bày khái niệm, vai trò và ý nghĩa của một vấn đề, hoặc phân tích thực trạng và giải pháp của một lĩnh vực nói chung, có một đặc điểm chung: câu trả lời đã được viết sẵn hàng trăm lần. Trên mạng có cả tiểu luận khoá trước, bài tổng hợp, luận văn cùng chủ đề. Sinh viên có thể ghép vài nguồn lại, sửa câu chữ, và có một bài trông được trong một buổi tối.
Đề như vậy cũng khó chấm theo hướng công bằng, vì bài tự làm và bài ghép nhiều khi trông giống nhau về cấu trúc. Người chấm phải dựa nhiều vào báo cáo kiểm trùng, trong khi báo cáo chỉ bắt được phần trùng câu chữ, không bắt được bài đã được diễn đạt lại.
Điều này không có nghĩa là bỏ hết phần lý thuyết. Sinh viên vẫn cần nắm khái niệm và trình bày được nó. Điều cần thay đổi là phần lý thuyết không còn là toàn bộ bài, mà chỉ là nền để các em áp vào một tình huống mà chính các em phải tìm hiểu.
Năm cách gắn đề với thứ chỉ sinh viên mới có
Trải nghiệm hoặc quan sát trực tiếp. Yêu cầu sinh viên quan sát một hiện tượng cụ thể trong một khoảng thời gian, ghi lại, rồi phân tích bằng khái niệm của môn học. Ví dụ giả định cho môn quản trị: quan sát cách một quán ăn gần trường xử lý giờ cao điểm trong ba buổi trưa, mô tả quy trình, chỉ ra điểm nghẽn bằng khái niệm đã học. Không ai viết sẵn bài về quán ăn đó vào những buổi trưa đó.
Số liệu do sinh viên tự thu. Một khảo sát nhỏ trong ký túc xá, một bảng đếm lượt xe qua một ngã tư, một bảng ghi chép chi tiêu của chính các em trong hai tuần đã che thông tin riêng. Số liệu nhỏ nhưng thật, và phần phân tích buộc phải xoay quanh nó.
Bối cảnh địa phương hoặc của lớp. Gắn đề với một xã, phường, một cơ sở mà lớp đã đi thực tế, hoặc một vấn đề vừa được thảo luận trong buổi học. Sau sắp xếp lại đơn vị hành chính, nhiều số liệu cũ về địa phương không còn khớp; bắt sinh viên dùng đúng tên đơn vị mới và nguồn hiện hành cũng là một cách để bài không thể chép từ tài liệu cũ.
Đối chiếu hai quan điểm do giảng viên chỉ định. Thay vì phân tích một vấn đề nói chung, giao hai tài liệu cụ thể có quan điểm khác nhau và yêu cầu so sánh, rồi nêu quan điểm của mình kèm lý do. Cặp tài liệu do giảng viên chọn nên rất ít bài viết sẵn so sánh đúng hai tài liệu đó.
Phản tư về quá trình làm. Thêm một mục ngắn yêu cầu sinh viên kể lại mình đã tìm tài liệu ở đâu, đã gặp khó khăn gì, đã đổi ý ở chỗ nào. Phần này rất khó viết nếu không tự làm, và cho người chấm thêm thông tin để hiểu bài.
Nộp theo từng phần: lịch mẫu cho một tiểu luận kéo dài vài tuần
Nộp một lần vào cuối kỳ cho phép mọi thứ dồn vào đêm cuối. Chia bài thành vài mốc nhỏ, mỗi mốc có góp ý ngắn, khiến việc chép cả bài gần như không còn ý nghĩa. Lịch dưới đây là ví dụ giả định, điều chỉnh theo số tuần của học phần.
| Mốc | Sinh viên nộp gì | Giảng viên làm gì |
|---|---|---|
| Tuần đầu | Câu hỏi hoặc vấn đề định tìm hiểu, viết trong vài câu | Góp ý xem vấn đề đã đủ hẹp, đủ cụ thể chưa |
| Vài tuần sau | Danh sách tài liệu đã đọc, mỗi tài liệu một hai câu tóm ý bằng lời mình | Xem nguồn có đáng tin không, sinh viên có hiểu tài liệu không |
| Giữa kỳ | Số liệu hoặc ghi chép quan sát thô, kèm cách thu | Kiểm tính khả thi, nhắc che thông tin cá nhân của người được khảo sát |
| Trước hạn cuối | Bản nháp phần phân tích | Góp ý lập luận, chưa chấm |
| Hạn cuối | Bản hoàn chỉnh và mục phản tư | Chấm, kiểm trùng, đối chiếu với các mốc trước |
Mỗi mốc chỉ cần góp ý ngắn, không cần chấm chi tiết. Lợi ích lớn nhất là bài cuối có thể đối chiếu với các mốc trước: một bài cuối hoàn toàn khác với bản nháp và danh sách tài liệu đã nộp là tín hiệu để trao đổi, đáng tin hơn nhiều so với con số trong báo cáo kiểm trùng.
Ví dụ giả định: viết lại ba đề quen thuộc
Cách dễ nhất để bắt đầu là lấy chính đề đang dùng và hỏi: câu trả lời cho đề này đã có sẵn ở đâu chưa? Nếu có, giữ khái niệm cốt lõi và thêm một yếu tố mà sinh viên phải tự tìm. Ba ví dụ dưới đây là giả định, minh hoạ cho cách nghĩ chứ không phải đề mẫu để chép.
| Ngành | Đề quen thuộc | Đề viết lại |
|---|---|---|
| Kinh tế | Phân tích vai trò của doanh nghiệp nhỏ trong nền kinh tế | Chọn một cơ sở kinh doanh nhỏ ở nơi bạn sống, phỏng vấn ngắn chủ cơ sở (che tên), dùng ba khái niệm đã học để giải thích một khó khăn họ nêu ra |
| Sư phạm | Trình bày các phương pháp dạy học tích cực | Dự giờ hoặc xem lại một tiết học của chính mình khi đi thực tập, mô tả một đoạn hoạt động, chỉ ra phương pháp nào đang được dùng và đề xuất một chỗ thay đổi |
| Môi trường | Thực trạng rác thải nhựa và giải pháp | Ghi lại lượng và loại rác nhựa của phòng ký túc xá trong một tuần, so với một tài liệu do giảng viên giao, nêu hai việc phòng có thể làm ngay |
Điểm chung của ba đề viết lại: khái niệm vẫn là của môn học, nhưng chất liệu phân tích do sinh viên tự thu, và mỗi bài khác nhau tự nhiên vì mỗi người quan sát một đối tượng khác. Người chấm cũng thấy rõ hơn ai thật sự hiểu bài, vì áp khái niệm vào một trường hợp cụ thể khó hơn nhắc lại định nghĩa.
Viết đề rõ ràng để sinh viên không phải đoán
Đề khó chép mà mơ hồ thì sinh viên sẽ lo lắng và tìm đến bài mẫu trên mạng như một cách để hiểu đề. Đề nên nói rõ bài cần trả lời câu hỏi gì, phần lý thuyết chiếm khoảng bao nhiêu, phần áp dụng phải dựa trên nguồn gì, và mục phản tư cần những ý nào. Một bảng tiêu chí ngắn gửi kèm đề giúp sinh viên biết điều gì được đánh giá.
Nên ghi luôn trong đề cách dùng nguồn và cách dùng công cụ trí tuệ nhân tạo. Ví dụ: được dùng công cụ để tìm ý, kiểm chính tả, nhưng phần phân tích số liệu phải tự viết, và phải ghi một dòng cho biết đã dùng công cụ vào việc gì. Khi luật chơi rõ từ đầu, cả sinh viên lẫn giảng viên đều có căn cứ để nói chuyện về sau.
Một điều hay bị quên là nói rõ có được dùng lại bài của chính mình từ môn khác hay không. Sinh viên có thể đã viết về chủ đề tương tự ở học phần trước. Nếu cho phép phát triển tiếp, yêu cầu ghi rõ phần nào đã dùng ở đâu; nếu không cho phép, nói thẳng ra để tránh hiểu lầm.
Cân nhắc công bằng và khối lượng
Đề gắn với trải nghiệm có thể vô tình bất lợi cho một số sinh viên: người phải đi làm thêm không có thời gian quan sát ba buổi trưa, người ở xa không đến được địa điểm thực tế, người không muốn chia sẻ chi tiêu cá nhân. Nên có hai ba phương án tương đương để sinh viên chọn, và không bắt buộc chia sẻ thông tin đời tư. Số liệu về người khác phải được che danh tính, và sinh viên cần xin phép người được khảo sát.
Khối lượng cũng cần tính lại. Thêm phần quan sát, số liệu và phản tư mà vẫn giữ nguyên độ dài phần lý thuyết thì bài trở nên quá nặng, và chính sự quá tải là lý do khiến nhiều sinh viên tìm đường tắt. Rút bớt phần trình bày lý thuyết, giữ phần cốt lõi, để dành chỗ cho phần áp dụng.
Với lớp đông, nộp theo từng phần có thể tốn thời gian góp ý. Có thể góp ý theo nhóm lỗi chung cho cả lớp ở các mốc đầu, chỉ góp ý riêng ở mốc bản nháp. Một số mốc có thể để sinh viên góp ý chéo cho nhau theo bảng câu hỏi có sẵn.
Đề khó chép vẫn cần kiểm trùng, nhưng đọc kết quả khác đi
Khi đề đã gắn với số liệu riêng và bối cảnh riêng, báo cáo kiểm trùng thường cho tỷ lệ thấp hơn đáng kể, phần trùng tập trung ở đoạn lý thuyết. Người chấm nên đọc phần trùng ở đoạn lý thuyết theo hướng kỹ năng: sinh viên có ghi nguồn không, có diễn giải không, chứ không theo hướng nghi ngờ.
Nếu một bài có phần áp dụng trùng nhiều, đó là tín hiệu đáng chú ý vì phần đó lẽ ra không thể giống nguồn nào. Có thể sinh viên đã lấy một bài phân tích có sẵn về một đối tượng tương tự rồi thay tên. Lúc này, đối chiếu với các mốc nộp trước là cách nhanh nhất để hiểu chuyện gì đã xảy ra.
Cuối học phần, ghi lại những phần nào của đề đã hiệu quả, phần nào sinh viên hiểu sai, để sửa đề cho lớp sau. Một đề tốt dùng lại nguyên văn nhiều năm thì bài của khoá trước sẽ dần xuất hiện trên mạng; thay đổi bối cảnh hoặc cặp tài liệu mỗi năm giữ cho đề luôn mới.
Câu hỏi thường gặp
Đề tiểu luận khó chép có làm sinh viên khó đạt điểm hơn không?
Không nhất thiết. Đề khó chép đòi hỏi sinh viên tự làm phần áp dụng, nhưng phần lý thuyết được rút gọn và có góp ý qua từng mốc, nên sinh viên chăm chỉ thường làm tốt hơn. Điều quan trọng là đề rõ ràng, có bảng tiêu chí và có phương án thay thế cho người gặp khó khăn.
Nộp tiểu luận theo từng phần có tốn quá nhiều thời gian cho giảng viên không?
Có tốn thêm, nhưng có thể giảm bằng cách góp ý theo lỗi chung cho cả lớp ở các mốc đầu, chỉ góp ý riêng ở bản nháp. Đổi lại, giảng viên có căn cứ đối chiếu khi bài cuối có dấu hiệu bất thường và ít phải xử lý vi phạm hơn.
Có nên cấm hẳn sinh viên dùng công cụ trí tuệ nhân tạo khi làm tiểu luận không?
Mỗi trường và khoa có quy định riêng, nên trước hết làm theo quy định hiện hành. Trong phạm vi được phép, ghi rõ trong đề việc nào được dùng công cụ, việc nào phải tự làm và cách khai báo, thường hiệu quả hơn một lệnh cấm khó kiểm chứng.
Yêu cầu sinh viên tự khảo sát có vi phạm quyền riêng tư không?
Có thể nếu không hướng dẫn kỹ. Cần nhắc sinh viên xin phép người được khảo sát, không ghi họ tên hay thông tin nhận diện, và không bắt buộc sinh viên chia sẻ thông tin đời tư của chính mình. Nên có phương án dùng số liệu công khai cho người không tiện tự khảo sát.
Đề tiểu luận có nên thay đổi mỗi năm không?
Nên thay đổi ít nhất phần bối cảnh, đối tượng hoặc cặp tài liệu cần so sánh. Bài của khoá trước thường dần xuất hiện trên mạng, nên giữ nguyên đề nhiều năm sẽ làm mất tác dụng chống chép, dù khung đề và tiêu chí có thể giữ lại.
Mục phản tư về quá trình làm bài nên yêu cầu những gì?
Mục phản tư ngắn nên hỏi sinh viên đã tìm tài liệu ở đâu, khó khăn gặp phải, chỗ đã thay đổi ý định và đã dùng công cụ hỗ trợ vào việc gì. Phần này giúp giảng viên hiểu bài và cũng giúp sinh viên tự nhìn lại cách mình học.