Người hướng dẫn có thể giúp học viên tránh rắc rối về trùng lặp bằng cách đồng hành qua từng chương: thoả thuận cách làm từ buổi gặp đầu, đọc báo cáo kiểm trùng cùng học viên khi mỗi chương xong, góp ý vào cách viết chứ không chỉ con số, và lưu lại quá trình. Cách làm này giúp luận văn sạch từ gốc và bảo vệ cả học viên lẫn người hướng dẫn khi hội đồng đặt câu hỏi.
Bài viết dành cho giảng viên hướng dẫn luận văn thạc sĩ, khoá luận tốt nghiệp hoặc đề tài nghiên cứu của sinh viên. Ngưỡng tỷ lệ, hệ thống kiểm và quy trình nộp theo quy định hiện hành của cơ sở đào tạo; ở đây chỉ bàn phần việc người hướng dẫn có thể làm.
Vai trò của người hướng dẫn trong chuyện trùng lặp
Khi một luận văn bị hội đồng nhắc tỷ lệ trùng hoặc phát hiện đoạn chép không ghi nguồn, câu hỏi đầu tiên người ta đặt ra thường là: người hướng dẫn đã đọc bài chưa? Dù trách nhiệm chính về nội dung luôn thuộc về người viết, người hướng dẫn là người đọc bản thảo nhiều nhất và có cơ hội phát hiện sớm nhất.
Vai trò ở đây không phải là kiểm tra viên. Người hướng dẫn không cần, và không nên, đọc báo cáo kiểm trùng như một người chấm tìm lỗi. Vai trò đúng là người thầy về cách viết: giúp học viên hiểu vì sao một đoạn bị tô màu, đoạn đó nên viết lại hay chỉ cần ghi nguồn, và làm thế nào để những chương sau không mắc lại.
Nhiều học viên cao học đi làm, viết luận văn vào buổi tối, đọc tài liệu rời rạc. Họ không thiếu ý thức trung thực, nhưng thiếu thói quen ghi chép tách bạch ý mình và ý người khi đọc. Người hướng dẫn nhận ra điều này từ chương đầu và chỉnh sớm sẽ giúp học viên rất nhiều.
Thoả thuận ngay từ buổi gặp đầu
Buổi gặp đầu tiên nên dành vài phút để thống nhất cách làm về trùng lặp. Những điều nên nói rõ:
- Học viên sẽ gửi báo cáo kiểm trùng kèm mỗi chương khi gửi bản thảo, hay chỉ ở một số mốc.
- Kiểm bằng hệ thống nào, ở chế độ không lưu bài để tránh tự trùng với chính mình ở lần kiểm chính thức.
- Mẫu ghi nguồn sẽ dùng thống nhất trong cả luận văn theo quy định của cơ sở đào tạo.
- Có dùng lại bài báo, đề tài cũ của chính học viên không, và sẽ khai báo thế nào.
- Mức dùng công cụ trí tuệ nhân tạo được phép theo quy định hiện hành của trường, và cách khai báo.
- Học viên giữ các bản nháp, ghi chép đọc tài liệu trong suốt quá trình viết.
Ghi lại những thoả thuận này trong một email ngắn gửi học viên sau buổi gặp. Đây là căn cứ chung cho cả hai bên trong suốt quá trình, và học viên có cái để xem lại khi quên.
Mỗi chương một trọng tâm khi đọc báo cáo
Mỗi chương của luận văn có kiểu trùng riêng, nên người hướng dẫn đọc báo cáo với trọng tâm khác nhau. Bảng dưới là gợi ý cho cấu trúc luận văn phổ biến.
| Chương | Kiểu trùng hay gặp | Người hướng dẫn chú ý |
|---|---|---|
| Mở đầu | Lý do chọn đề tài chép từ luận văn cùng chủ đề | Lý do phải gắn với bối cảnh riêng của học viên, không thể giống người khác |
| Tổng quan tài liệu | Liệt kê từng nghiên cứu, mỗi đoạn tóm một bài, câu chữ sát nguồn | Có tổng hợp, so sánh, chỉ ra khoảng trống hay chỉ xếp tóm tắt cạnh nhau |
| Cơ sở lý thuyết | Định nghĩa, mô hình trích từ giáo trình, luận văn khác | Định nghĩa trích đúng cách; phần lý giải chọn mô hình phải là lời học viên |
| Phương pháp | Mô tả phương pháp giống mẫu chung | Mô tả chung có thể giống; phần áp dụng vào đề tài này phải cụ thể |
| Kết quả và bàn luận | Ít trùng; nếu trùng là dấu hiệu đáng chú ý | Đây phải là phần của học viên; trùng ở đây cần hỏi kỹ |
Chương tổng quan thường là nơi học viên gặp khó nhất. Góp ý không chỉ về con số mà về cấu trúc: thay vì mỗi đoạn một bài, gom các nghiên cứu theo vấn đề, so sánh kết quả, nêu điều chưa được làm. Khi cấu trúc đổi, câu chữ tự nhiên trở thành của học viên và tỷ lệ trùng giảm theo.
Đọc báo cáo cùng học viên, không đọc thay
Thay vì đọc báo cáo rồi gửi danh sách đoạn cần sửa, hãy dành một buổi đọc cùng học viên ở chương đầu tiên có nhiều đoạn tô màu. Mở báo cáo, chọn ba bốn đoạn tiêu biểu, hỏi học viên: đoạn này em lấy từ đâu, em đã ghi nguồn chưa, nếu viết lại em sẽ viết thế nào. Để học viên tự nói ra cách sửa, người hướng dẫn chỉ gợi ý khi cần.
Buổi đọc cùng này dạy học viên cách tự đọc báo cáo cho những chương sau. Từ chương thứ hai, học viên tự đọc, tự sửa trước khi gửi, và người hướng dẫn chỉ cần xem những đoạn học viên còn băn khoăn. Thời gian bỏ ra ở chương đầu được bù lại ở các chương sau.
Khi góp ý, tránh những câu như phải giảm tỷ lệ xuống, vì học viên sẽ tìm cách giảm con số bằng mọi giá, kể cả những mẹo hỏng. Góp ý đúng nói về cách viết: đoạn này nên tổng hợp thay vì tóm từng bài, đoạn này cần thêm nhận xét của em, định nghĩa này để trong ngoặc kép và ghi nguồn là đủ.
Khi phát hiện đoạn chép không ghi nguồn
Nếu trong lúc đọc, người hướng dẫn phát hiện một đoạn dài chép nguyên văn không ghi nguồn, nên nói thẳng nhưng riêng tư. Phần lớn trường hợp ở giai đoạn bản thảo là do ghi chép ẩu: học viên dán đoạn từ tài liệu vào tệp nháp để đọc, rồi quên đó không phải lời mình. Hỏi học viên về cách ghi chép, gợi ý tách riêng tệp trích đoạn và tệp viết bài.
Nếu đoạn chép xuất hiện ở phần kết quả, bàn luận, hoặc lặp lại sau khi đã góp ý, đó là vấn đề nghiêm trọng hơn. Trao đổi rõ với học viên về hậu quả nếu luận văn được nộp như vậy, và yêu cầu viết lại trước khi đi tiếp. Người hướng dẫn không nên ký xác nhận cho bản có vấn đề chưa được giải quyết.
Trong mọi trường hợp, ghi lại ngắn gọn những góp ý đã đưa và phản hồi của học viên. Nếu sau này có câu hỏi từ hội đồng hay cơ sở đào tạo, ghi chép này cho thấy người hướng dẫn đã làm đúng phần việc của mình.
Ví dụ giả định: chương tổng quan lần đầu và lần sửa
Một học viên ngành quản lý giáo dục gửi chương tổng quan cùng báo cáo kiểm trùng. Gần như toàn chương bị tô màu, rải trên mười mấy nguồn. Đọc lướt, người hướng dẫn thấy cấu trúc quen thuộc: mỗi đoạn bắt đầu bằng tên một tác giả và năm, sau đó tóm tắt bài của người đó bằng những câu khá sát nguyên văn, đoạn sau lặp lại với tác giả khác.
Trong buổi gặp, thay vì nói chương này trùng nhiều quá, người hướng dẫn hỏi: Trong mười mấy nghiên cứu em đọc, có những nhóm vấn đề nào? Các nghiên cứu đó đồng ý với nhau ở đâu, khác nhau ở đâu? Có điều gì chưa ai làm mà đề tài của em sẽ làm? Học viên trả lời được khá nhiều, vì đã đọc kỹ; chỉ là chưa từng nghĩ chương tổng quan nên viết theo vấn đề chứ không theo từng bài.
Học viên viết lại chương theo ba nhóm vấn đề, mỗi nhóm so sánh vài nghiên cứu và nêu nhận xét riêng, cuối chương có một đoạn chỉ ra khoảng trống mà luận văn sẽ lấp. Bản sửa vẫn có một số đoạn tô màu, chủ yếu là định nghĩa trích có ngoặc kép và tên các khái niệm. Nhưng phần lớn chương giờ là lời của học viên, vì việc so sánh và nhận xét không thể chép từ ai.
Điều đáng chú ý là người hướng dẫn không bàn đến con số một lần nào trong buổi gặp. Góp ý về cấu trúc giải quyết vấn đề tận gốc, và tỷ lệ trùng giảm như một hệ quả. Học viên mang cách viết đó sang các chương sau mà không cần nhắc lại.
Lưu lại quá trình: bảo vệ cả học viên lẫn người hướng dẫn
Đến khi nộp, một luận văn được hướng dẫn kỹ sẽ có một chuỗi tài liệu: báo cáo kiểm trùng qua các chương, các bản thảo có góp ý, email trao đổi. Khuyên học viên lưu tất cả vào một thư mục có tên rõ ràng theo ngày. Người hướng dẫn cũng nên giữ bản sao các báo cáo và góp ý chính.
Chuỗi tài liệu này có ích trong nhiều tình huống: hội đồng hỏi về một đoạn trùng, học viên phát triển luận văn thành bài báo và cần khai báo, hoặc sau này có người chép lại luận văn và học viên cần chứng minh mình là tác giả. Một báo cáo đơn lẻ ở bản cuối không kể được câu chuyện mà cả chuỗi kể được.
Khi chuyển bản thảo qua email hoặc dịch vụ lưu trữ, nhắc học viên cẩn thận với dữ liệu nghiên cứu có thông tin cá nhân của người tham gia khảo sát, phỏng vấn. Nếu nhờ công cụ trí tuệ nhân tạo đọc giúp, không đưa dữ liệu thô có thông tin nhận diện vào công cụ công khai. Bảo vệ dữ liệu của người tham gia là một phần của đạo đức nghiên cứu, không tách rời khỏi chuyện trung thực trong viết.
Câu hỏi thường gặp
Người hướng dẫn có chịu trách nhiệm khi luận văn bị phát hiện chép không?
Trách nhiệm chính về nội dung thuộc về người viết, nhưng người hướng dẫn được kỳ vọng đã đọc và góp ý bản thảo. Mức trách nhiệm cụ thể theo quy định của cơ sở đào tạo. Đồng hành kiểm trùng qua từng chương và lưu lại góp ý giúp người hướng dẫn làm đúng phần việc của mình.
Có nên yêu cầu học viên gửi báo cáo kiểm trùng kèm mỗi chương không?
Nên, ít nhất ở những chương dựa nhiều vào tài liệu như tổng quan và cơ sở lý thuyết. Báo cáo kèm mỗi chương giúp phát hiện sớm thói quen ghi chép chưa tốt và sửa khi còn thời gian, thay vì đến bản cuối mới thấy.
Chương nào trong luận văn cần người hướng dẫn chú ý nhất về trùng lặp?
Chương tổng quan tài liệu thường có nhiều đoạn sát nguồn nhất. Tuy vậy, trùng ở phần kết quả và bàn luận mới đáng lo nhất vì đó phải là phần riêng của học viên. Mỗi chương nên đọc với trọng tâm khác nhau.
Người hướng dẫn có nên tự sửa đoạn bị báo trùng cho học viên không?
Không nên. Viết lại thay học viên vừa không giúp học viên học cách viết, vừa đặt người hướng dẫn vào vị trí đồng tác giả của đoạn đó. Nên đọc cùng, hỏi học viên sẽ sửa thế nào và gợi ý hướng, để học viên tự viết lại.
Học viên dùng lại bài báo của chính mình trong luận văn thì sao?
Thường được phép phát triển từ công trình đã công bố của chính mình, nhưng phải khai báo rõ phần nào đã dùng, ở đâu, theo quy định của cơ sở đào tạo. Người hướng dẫn nên thống nhất cách khai báo này ngay từ buổi gặp đầu tiên.
Nên lưu những gì trong quá trình hướng dẫn luận văn?
Nên lưu báo cáo kiểm trùng qua các chương, các bản thảo có góp ý và email trao đổi chính. Chuỗi tài liệu này giúp trả lời câu hỏi của hội đồng, hỗ trợ khai báo khi học viên viết bài báo, và chứng minh tác giả nếu sau này luận văn bị người khác chép.