Tài liệu song ngữ và bài có nhiều trích đoạn tiếng nước ngoài dễ cho kết quả kiểm trùng lẫn lộn, vì phần mềm phải xử lý hai thứ tiếng trong một tệp: phần tiếng nước ngoài được so với kho tiếng nước ngoài, thường khớp mạnh với nguồn gốc của trích đoạn, còn phần tiếng Việt được so với kho tiếng Việt. Cách làm đúng là trình bày trích đoạn rõ ràng có nguồn, hỏi nơi kiểm về phạm vi và ngôn ngữ, và đọc báo cáo theo từng phần thay vì nhìn con số tổng.
Bài này dành cho sinh viên ngành ngôn ngữ, văn học nước ngoài, du lịch, quan hệ quốc tế; người viết luận văn có tóm tắt tiếng Anh; giáo viên soạn tài liệu song ngữ; người làm hồ sơ hai thứ tiếng. Phần dưới đi qua các dạng bài song ngữ thường gặp và cách xử lý từng dạng.
Các dạng tài liệu hai thứ tiếng thường gặp
Dạng thứ nhất là bài tiếng Việt có tóm tắt tiếng nước ngoài: luận văn, luận án, bài báo khoa học. Phần tóm tắt ngắn nhưng hay bị báo trùng với chính bài báo trước đó của tác giả, hoặc với tóm tắt của đề tài cùng hướng.
Dạng thứ hai là bài nghiên cứu về ngôn ngữ hay văn học nước ngoài, trích nhiều đoạn nguyên tác để phân tích: câu thơ, đoạn văn, lời thoại, ví dụ ngữ pháp. Phần trích nguyên tác buộc phải giống nguồn từng chữ.
Dạng thứ ba là tài liệu song ngữ thực sự: giáo trình, tài liệu hướng dẫn, hợp đồng, hồ sơ đặt hai thứ tiếng song song theo cột hoặc theo đoạn. Một nửa tài liệu là bản dịch của nửa kia.
Dạng thứ tư là bài có phụ lục tiếng nước ngoài: bảng hỏi gốc, văn bản gốc, bản ghi phỏng vấn. Mỗi dạng cho kiểu báo cáo khác nhau và cần cách xử lý riêng.
Phần mềm xử lý văn bản nhiều thứ tiếng ra sao
Nhận diện ngôn ngữ từng đoạn. Phần mềm thường đoán ngôn ngữ của từng đoạn rồi so với kho tương ứng. Đoạn ngắn hoặc đoạn trộn hai thứ tiếng có thể bị đoán sai, làm phép so kém chính xác.
Kho nguồn khác nhau theo ngôn ngữ. Kho tiếng Anh của nhiều phần mềm rất lớn, nên trích đoạn tiếng Anh dễ tìm ra nguồn gốc và khớp mạnh. Kho tiếng Việt có thể nhỏ hơn. Vì vậy một bài nhiều trích đoạn tiếng Anh có thể có tỷ lệ trùng cao chủ yếu từ phần trích.
Ngôn ngữ ít phổ biến. Với trích đoạn tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Trung, tiếng Pháp, kho nguồn và khả năng tách từ của phần mềm khác nhau rất nhiều. Có phần mềm so tốt, có phần mềm gần như bỏ qua. Con số vì thế không so sánh được giữa các bài khác ngôn ngữ trích.
Tuỳ chọn ngôn ngữ của người kiểm. Một số hệ thống cho người kiểm chọn ngôn ngữ chính của bài hoặc loại trừ một ngôn ngữ. Kết quả thay đổi đáng kể tuỳ cách chọn, nên hỏi nơi kiểm họ đặt thế nào.
Trích đoạn nguyên tác trong bài phân tích
Với bài phân tích văn học, ngôn ngữ học, trích đoạn nguyên tác là chất liệu, không phải lỗi. Cách trình bày giúp cả người đọc lẫn báo cáo: trích đoạn tách thành khối riêng hoặc đặt trong ngoặc kép, nghiêng nếu quy định trình bày yêu cầu, ghi nguồn ngay sau, kèm bản dịch tiếng Việt khi cần và ghi rõ bản dịch của ai.
Nếu dùng bản dịch đã xuất bản, ghi nguồn bản dịch đó. Nếu tự dịch, ghi “người viết dịch”. Đừng để bản dịch có sẵn của người khác xuất hiện như bản dịch của bạn; phần mềm kiểm trùng tiếng Việt có thể khớp đúng với bản dịch đã in, và đó là lỗi ghi nguồn rõ ràng.
Giữ trích đoạn ở độ dài vừa đủ cho phân tích. Một bài mười trang trích nguyên tác, hai trang phân tích là bài mất cân đối, dù mọi trích đoạn đều có nguồn. Hội đồng chấm phần phân tích, không chấm số trang trích.
Tóm tắt tiếng nước ngoài của luận văn, bài báo
Phần tóm tắt tiếng Anh của luận văn hay bị báo trùng vì ba lý do. Thứ nhất, bạn đã đăng một bài báo từ đề tài và dùng lại tóm tắt của bài báo. Thứ hai, tóm tắt dùng nhiều cụm học thuật tiếng Anh cố định, khớp với hàng nghìn tóm tắt khác. Thứ ba, tóm tắt được dịch máy từ tóm tắt tiếng Việt và khớp với các bản dịch máy tương tự.
Với lý do thứ nhất, xử lý như việc phát triển từ bài báo của chính mình: khai báo trong luận văn rằng một phần kết quả đã công bố, ghi nguồn bài báo, và đọc quy định của trường về việc này. Với lý do thứ hai, những cụm cố định là tiếng ồn, không cần sửa. Với lý do thứ ba, nên tự viết hoặc biên tập kỹ tóm tắt tiếng Anh; một tóm tắt dịch máy vụng còn làm hội đồng đánh giá thấp năng lực ngoại ngữ.
Hỏi trước xem nơi kiểm có tính phần tóm tắt tiếng nước ngoài vào tỷ lệ chung không. Nhiều nơi chỉ kiểm phần thân bài tiếng Việt.
Tài liệu song ngữ đặt song song
Với giáo trình, hướng dẫn, hồ sơ hai thứ tiếng, mỗi tình huống kiểm trùng cần một cách chuẩn bị tệp khác nhau. Bảng dưới gợi ý.
| Mục đích kiểm | Chuẩn bị tệp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Xem phần tiếng Việt có chép nguồn tiếng Việt nào không | Tách riêng phần tiếng Việt ra một tệp | Phần tiếng Việt là bản dịch thì có thể khớp với bản dịch khác |
| Xem phần tiếng nước ngoài có chép nguồn nước ngoài không | Tách riêng phần tiếng nước ngoài | Chọn đúng ngôn ngữ nếu hệ thống cho chọn |
| So hai phiên bản song ngữ của cùng tài liệu | Dùng công cụ so sánh văn bản thay vì kiểm trùng | Kiểm trùng không phải công cụ đúng cho việc này |
| Nộp kiểm theo yêu cầu của nơi nhận | Theo đúng quy định của nơi nhận | Hỏi trước cách họ xử lý tệp hai thứ tiếng |
Tách tệp theo ngôn ngữ cho con số dễ hiểu hơn nhiều so với kiểm cả khối. Khi cần nộp chính thức, vẫn làm theo đúng yêu cầu của nơi nhận, và kèm ghi chú giải thích cấu trúc song ngữ nếu được.
Giáo viên soạn tài liệu song ngữ cho lớp học
Giáo viên dạy chương trình song ngữ, giáo viên ngoại ngữ thường soạn tài liệu đặt hai thứ tiếng cạnh nhau: bài đọc tiếng Anh kèm bảng từ vựng tiếng Việt, phiếu bài tập hai thứ tiếng, tài liệu hướng dẫn cho phụ huynh. Khi trường yêu cầu nộp sáng kiến, chuyên đề hay tài liệu dạy học có kiểm trùng, phần tiếng nước ngoài lấy từ sách giáo khoa, bài đọc có sẵn sẽ khớp mạnh với nguồn.
Cách làm gọn: ghi nguồn cho mọi bài đọc, đoạn trích lấy từ sách, trang tài liệu; tách rõ phần nào là học liệu có sẵn, phần nào là hoạt động, câu hỏi, cách tổ chức lớp do giáo viên tự thiết kế. Phần tự thiết kế mới là đóng góp của bạn và là phần hội đồng muốn thấy. Nếu tài liệu có ảnh chụp học sinh hay bài làm của học sinh, che tên và mặt trước khi nộp hoặc tải lên bất kỳ đâu.
Khi tham khảo tài liệu của đồng nghiệp trong tổ, ghi rõ tham khảo từ ai, và nói chuyện với đồng nghiệp trước. Hai giáo viên cùng tổ nộp hai chuyên đề giống nhau là tình huống khó xử cho cả hai, dễ tránh được nếu thống nhất từ đầu.
Đọc báo cáo của một bài nhiều trích đoạn ngoại ngữ
Khi nhận về báo cáo với tỷ lệ cao bất ngờ, làm theo trình tự này trước khi lo lắng.
- Xem danh sách nguồn: nguồn tiếng nước ngoài chiếm bao nhiêu phần, nguồn tiếng Việt bao nhiêu.
- Với nguồn tiếng nước ngoài, mở đoạn khớp: là trích đoạn nguyên tác có nguồn thì đánh dấu là trích dẫn hợp lệ.
- Kiểm xem trích đoạn có ngoặc kép hoặc định dạng khối và nguồn chưa; bổ sung nếu thiếu.
- Với nguồn tiếng Việt, xem có phải bản dịch đã in của trích đoạn không; nếu dùng bản dịch đó thì ghi nguồn bản dịch.
- Phần còn lại, tức phần phân tích bằng tiếng Việt, mới là phần cần đọc kỹ như mọi bài khác.
- Ghi lại kết quả phân loại để trao đổi với người hướng dẫn hoặc giải trình với hội đồng.
Thường sau bước phân loại, phần trùng đáng lo chỉ còn một phần nhỏ của con số tổng. Đó là phần bạn cần tập trung sửa.
Phụ lục tiếng nước ngoài và bản ghi phỏng vấn
Bảng hỏi gốc tiếng Anh của một thang đo quốc tế, văn bản luật nước ngoài, bản ghi phỏng vấn người nước ngoài thường được đưa vào phụ lục. Bảng hỏi gốc chắc chắn khớp với nguồn công bố thang đo; văn bản luật nước ngoài khớp với trang đăng văn bản. Đó là trùng đúng, chỉ cần ghi nguồn rõ.
Bản ghi phỏng vấn là tài liệu của chính bạn, nhưng nếu người được phỏng vấn trích lại lời ai đó hoặc đọc tài liệu có sẵn, đoạn đó có thể khớp với nguồn. Ghi chú trong bản ghi giúp giải trình. Nhớ che danh tính người được phỏng vấn theo cam kết đạo đức nghiên cứu trước khi đưa phụ lục lên bất kỳ phần mềm bên ngoài nào.
Như với mọi phụ lục, hỏi nơi nhận xem phụ lục có được tính vào kiểm trùng không trước khi lo về con số.
Câu hỏi thường gặp
Bài nhiều trích đoạn tiếng Anh bị tỷ lệ trùng cao có sao không?
Không đáng lo nếu các trích đoạn đều có ngoặc kép hoặc định dạng khối và ghi nguồn. Phần mềm khớp chúng với nguồn gốc là đúng. Phân loại đoạn khớp theo nguồn để thấy phần trùng thật nằm ở đâu, rồi giải trình với người hướng dẫn.
Tóm tắt tiếng Anh của luận văn có bị kiểm trùng không?
Tuỳ nơi, có nơi chỉ kiểm thân bài tiếng Việt, có nơi kiểm toàn văn. Tóm tắt hay bị báo trùng với bài báo trước của chính tác giả hoặc với cụm học thuật cố định. Hỏi trước quy định và khai báo nếu đã công bố một phần kết quả.
Tài liệu song ngữ nên kiểm trùng cả tệp hay tách riêng?
Để tự đánh giá, tách riêng từng ngôn ngữ cho con số dễ hiểu hơn. Khi nộp chính thức, làm theo yêu cầu của nơi nhận và ghi chú cấu trúc song ngữ nếu được. So hai phiên bản của cùng tài liệu thì dùng công cụ so sánh văn bản.
Dùng bản dịch đã xuất bản của tác phẩm nước ngoài có cần ghi nguồn không?
Có, ghi nguồn bản dịch, gồm người dịch và nơi xuất bản, bên cạnh nguồn nguyên tác. Đừng để bản dịch của người khác xuất hiện như bản tự dịch. Phần mềm kiểm trùng tiếng Việt có thể khớp đúng với bản dịch đã in.
Phần mềm kiểm trùng có so được tiếng Nhật, tiếng Hàn, tiếng Trung không?
Tuỳ phần mềm. Kho nguồn và khả năng tách từ với các ngôn ngữ này rất khác nhau giữa các hệ thống. Vì vậy tỷ lệ trùng của phần trích các ngôn ngữ này không nên so sánh trực tiếp, hãy hỏi nơi kiểm về khả năng của hệ thống họ dùng.
Bản ghi phỏng vấn trong phụ lục có cần che thông tin trước khi kiểm không?
Nên che danh tính người được phỏng vấn theo cam kết đạo đức nghiên cứu trước khi tải lên bất kỳ phần mềm bên ngoài nào. Một số dịch vụ lưu bài vào kho, nên thông tin có thể nằm lại ở đó. Hỏi người hướng dẫn về quy định bảo mật dữ liệu.