Khi hai bài của sinh viên giống nhau, có ba khả năng chính: một bạn chép của bạn kia, cả hai cùng lấy từ một nguồn thứ ba, hoặc hai bạn đã làm chung quá mức cho phép. Phân biệt được ba khả năng này dựa vào phần nào trùng, lỗi sai có giống nhau không, thời điểm nộp và lịch sử làm bài, chứ không dựa vào việc bài nào được nộp sau.
Bài này hướng dẫn cách đặt hai bài cạnh nhau và đọc như một người biên tập, những dấu hiệu nghiêng về từng khả năng, và cách trao đổi với hai sinh viên mà không kết luận vội. Các ví dụ là giả định; việc xử lý cuối cùng theo quy chế hiện hành của trường.
Vì sao báo cáo kiểm trùng không trả lời được câu hỏi ai chép ai
Khi hệ thống báo bài A trùng với bài B, nó chỉ cho biết hai văn bản có nhiều đoạn giống nhau. Hệ thống không biết bài nào được viết trước, bài nào là gốc. Nếu bài B đã được nộp vào kho trước, báo cáo của bài A sẽ ghi nguồn là bài B, nhưng điều đó chỉ phản ánh thứ tự nộp, không phải thứ tự viết.
Ngoài ra, nhiều hệ thống chỉ so bài mới với những bài đã có trong kho, nên bài nộp đầu tiên trong cặp thường hiện ra như nguồn của bài nộp sau, còn báo cáo của bài nộp đầu tiên lại không hề nhắc đến bài kia. Nếu chỉ đọc một báo cáo, người chấm thấy một chiều; phải mở cả hai báo cáo, hoặc kiểm lại bài đầu sau khi bài sau đã vào kho, mới thấy đầy đủ mối liên hệ giữa hai bài.
Cũng có khi cả A và B cùng trùng với một trang mạng hay một bài khoá trước, nhưng trang đó không có trong kho so sánh, nên báo cáo chỉ thấy A và B giống nhau. Nhìn vào báo cáo, người chấm dễ nghĩ một bạn đã chép bạn kia, trong khi thật ra cả hai cùng chép một nơi khác.
Vì vậy, bước đầu tiên khi thấy hai bài trùng nhau là tạm gác câu hỏi ai chép ai, và hỏi trước: hai bài giống nhau ở đâu, giống đến mức nào.
Đặt hai bài cạnh nhau: trình tự so sánh
Có thể dùng chức năng so sánh văn bản của trình soạn thảo hoặc đơn giản là mở hai cửa sổ song song. Trình tự gợi ý:
- Đánh dấu tất cả các đoạn trùng, phân biệt trùng nguyên văn, trùng có sửa vài chữ, và trùng ý nhưng diễn đạt khác.
- Xem phần trùng nằm ở đâu: chỉ phần lý thuyết, phần số liệu, hay cả phần phân tích và kết luận.
- Tìm lỗi giống nhau: lỗi chính tả, lỗi ngữ pháp, số liệu sai, trích nguồn sai, câu cụt. Lỗi giống nhau là dấu hiệu rất mạnh.
- So cấu trúc: thứ tự mục, cách chia đoạn, tiêu đề mục có giống nhau không.
- Tra thử vài câu đặc trưng trên công cụ tìm kiếm để xem có nguồn thứ ba nào chứa đoạn đó không.
- Xem thông tin nộp bài: thời điểm nộp, các mốc nộp trước, bản nháp nếu có.
Ghi kết quả từng bước vào một bảng nhỏ. Việc này giúp người chấm nhìn tổng thể thay vì bị ấn tượng bởi một đoạn trùng nổi bật, và là căn cứ khi trao đổi với sinh viên.
Dấu hiệu nghiêng về từng khả năng
Không dấu hiệu nào đứng một mình là kết luận. Khi nhiều dấu hiệu cùng hướng, khả năng đó mới đáng tin.
| Khả năng | Dấu hiệu thường gặp | Cần kiểm thêm |
|---|---|---|
| Một bạn chép bạn kia | Lỗi chính tả và số liệu sai giống hệt nhau; một bài có các mốc nộp trước khớp với bài cuối, bài kia không có; một bài có đoạn bị cắt dở | Hỏi riêng từng bạn về quá trình làm, xem bản nháp và lịch sử chỉnh sửa |
| Cùng một nguồn thứ ba | Đoạn trùng tìm được trên mạng hoặc trong bài khoá trước; mỗi bài sửa nguồn theo kiểu riêng; phần không trùng nguồn thì khác nhau | Tìm nguồn đó, xem mỗi bạn đã lấy những đoạn nào |
| Làm chung quá mức | Cấu trúc và lập luận giống nhau, câu chữ khác; hai bạn cùng nhóm học, cùng phòng; cả hai nhắc tới cùng ví dụ riêng | Hỏi đề bài cho phép trao đổi đến đâu, mỗi bạn tự viết phần nào |
| Trùng hợp vô hại | Chỉ trùng ở định nghĩa, công thức, cụm thuật ngữ; phần phân tích khác hẳn | Thường không cần trao đổi, có thể ghi chú lại |
Lỗi giống nhau là dấu hiệu đáng tin nhất vì hai người viết độc lập hiếm khi mắc cùng một lỗi ở cùng một chỗ. Nhưng lỗi giống cũng có thể đến từ nguồn chung, nên cần kiểm xem nguồn đó có mang sẵn lỗi đó không.
Ví dụ giả định: đọc một cặp bài trùng từ đầu đến cuối
Giả sử trong một lớp học phần quản trị, bài của hai sinh viên, tạm gọi là bài A và bài B, có khoảng một phần ba nội dung trùng nhau. Báo cáo của bài A ghi nguồn là bài B, vì bài B nộp sớm hơn hai ngày. Nhìn qua, dễ nghĩ bài A chép bài B.
Khi đặt hai bài cạnh nhau, người chấm thấy phần trùng nằm ở mục cơ sở lý thuyết và một phần mục phân tích. Ở mục lý thuyết, cả hai bài có cùng một câu định nghĩa dài, cùng một lỗi ghi sai năm xuất bản của một giáo trình. Tra thử câu định nghĩa đó, người chấm tìm thấy một bài tổng hợp trên mạng có đúng câu ấy và đúng lỗi ấy. Vậy phần lý thuyết nhiều khả năng cả hai cùng lấy từ bài tổng hợp, không chép nhau.
Ở mục phân tích thì khác. Hai bài có hai đoạn gần như giống hệt nhau nói về cùng một cửa hàng cụ thể, với cùng một nhận xét về cách xếp hàng của khách. Đề bài yêu cầu mỗi người quan sát một cơ sở khác nhau. Danh sách tài liệu và ghi chép quan sát mà bài B nộp ở mốc giữa kỳ có nhắc đến cửa hàng này; mốc giữa kỳ của bài A ghi một cơ sở khác hoàn toàn.
Đến đây, người chấm có hai câu hỏi rõ ràng để mang vào buổi gặp riêng: với cả hai bạn, phần lý thuyết lấy từ đâu và vì sao không ghi nguồn; với bạn A, vì sao đối tượng quan sát trong bài cuối khác với ghi chép giữa kỳ. Chưa có kết luận nào được đưa ra trước khi nghe hai bạn trả lời, nhưng buổi gặp đã có trọng tâm.
Thời điểm nộp và lịch sử làm bài
Nhiều người chấm mặc định bài nộp trước là bài gốc. Đây là suy luận sai thường gặp. Một sinh viên có thể viết xong sớm, gửi bài cho bạn tham khảo, rồi nộp sau; bạn kia nộp trước bằng bài đã sửa từ bản được gửi. Thứ tự nộp chỉ là một dữ kiện, không phải bằng chứng.
Thông tin đáng tin hơn là quá trình. Nếu học phần có các mốc nộp như đề cương, danh sách tài liệu, bản nháp, hãy đối chiếu: bài cuối của bạn nào phát triển tự nhiên từ những mốc trước, bài của bạn nào xuất hiện đột ngột không khớp với gì đã nộp. Nếu sinh viên làm trên công cụ soạn thảo trực tuyến, lịch sử phiên bản cho thấy bài được viết dần hay được dán vào một lần.
Cũng cần nhớ rằng sinh viên có thể dùng chung máy tính, chung tài khoản lưu trữ ở ký túc xá, nên lịch sử tệp đôi khi không phản ánh đúng ai viết. Dữ kiện kỹ thuật chỉ nên dùng để đặt câu hỏi, không dùng để kết luận một mình.
Trao đổi với hai sinh viên: riêng từng người trước
Gặp riêng từng bạn, không gặp chung cả hai ngay từ đầu. Gặp chung dễ biến thành hai bạn đổ lỗi cho nhau hoặc thống nhất một câu chuyện. Với mỗi bạn, hỏi về quá trình làm bài như với mọi trường hợp tỷ lệ trùng cao: chọn ý thế nào, đọc gì, viết phần nào trước, có trao đổi với ai không.
Sau đó hỏi cụ thể về những đoạn trùng và những lỗi giống nhau. Bạn tự viết thường giải thích được vì sao mình viết câu đó, kể cả vì sao mắc lỗi. Bạn chép thường không giải thích được lỗi, hoặc giải thích chung chung. Câu hỏi nên mở, ví dụ: Em giải thích thêm ý của đoạn này được không, chứ không phải: Có phải em chép bài bạn kia không.
Nếu sau hai buổi gặp riêng câu chuyện vẫn chưa rõ, có thể mời cả hai cùng gặp, với mục đích làm rõ chứ không phải đối chất. Một tình huống khá phổ biến là một bạn cho bạn kia mượn bài để tham khảo và không nghĩ bạn mình sẽ chép. Khi đó, mức trách nhiệm của hai bạn khác nhau, và quy chế nhiều trường cũng phân biệt điều này.
Phòng trước cho các lớp sau
Những trường hợp hai bài giống nhau thường xuất phát từ việc ranh giới giữa học nhóm và làm bài chung không được nói rõ. Ghi trong đề bài hoặc đề cương học phần: được thảo luận ý tưởng với bạn ở mức nào, có được chia sẻ tài liệu không, phần nào bắt buộc tự viết, có được gửi bài cho bạn xem không. Ranh giới rõ giúp sinh viên tự giữ mình và giúp người chấm có căn cứ.
Đề bài gắn với dữ liệu riêng của từng người, chẳng hạn mỗi bạn quan sát một đối tượng khác, cũng giảm hẳn khả năng hai bài giống nhau. Với bài nhóm, yêu cầu mỗi thành viên ghi rõ phần mình phụ trách và có một đoạn cá nhân tự viết.
Cuối cùng, nhắc sinh viên ở đầu kỳ rằng cho bạn chép bài cũng có thể bị coi là vi phạm theo quy chế. Nhiều em nghĩ rằng chỉ người chép mới có lỗi, và điều này dẫn đến việc chuyền tay bài rất thoải mái.
Câu hỏi thường gặp
Bài nộp trước có phải là bài gốc khi hai bài giống nhau không?
Không nhất thiết. Thứ tự nộp chỉ phản ánh ai bấm nộp trước, không phản ánh ai viết trước. Một sinh viên có thể viết xong sớm, gửi bạn xem rồi nộp sau. Cần đối chiếu các mốc nộp trước, bản nháp và trao đổi riêng mới biết được.
Dấu hiệu nào cho thấy rõ nhất một bài chép bài kia?
Lỗi giống nhau ở cùng một chỗ, như lỗi chính tả, số liệu sai hay trích nguồn sai, là dấu hiệu mạnh vì người viết độc lập hiếm khi mắc cùng lỗi. Tuy vậy cần kiểm xem lỗi đó có sẵn trong một nguồn chung mà cả hai cùng lấy hay không.
Làm sao biết hai bạn cùng chép một nguồn thứ ba?
Lấy vài câu đặc trưng trong đoạn trùng tra trên công cụ tìm kiếm hoặc trong kho bài khoá trước. Nếu tìm được nguồn chứa đoạn đó và mỗi bài lấy những phần khác nhau từ nguồn ấy, khả năng cao là cùng chép một nơi chứ không chép nhau.
Có nên gặp cả hai sinh viên cùng lúc để làm rõ không?
Nên gặp riêng từng bạn trước để nghe câu chuyện độc lập. Gặp chung ngay từ đầu dễ khiến hai bạn đổ lỗi cho nhau hoặc thống nhất lời giải thích. Chỉ gặp chung khi cần làm rõ thêm, với mục đích tìm hiểu chứ không đối chất.
Sinh viên cho bạn mượn bài có bị coi là vi phạm không?
Tuỳ quy chế của từng trường, nhiều nơi coi việc cho người khác chép bài cũng là vi phạm liêm chính học thuật, dù mức độ có thể khác người chép. Nên đọc quy chế hiện hành và nói rõ điều này với sinh viên ngay từ đầu học phần.
Học nhóm và làm bài chung khác nhau ở đâu?
Học nhóm là cùng thảo luận, giải thích cho nhau, chia sẻ tài liệu; mỗi người vẫn tự viết bài của mình. Làm bài chung là cùng viết hoặc dùng chung câu chữ, lập luận cho bài cá nhân. Ranh giới này nên được ghi rõ trong đề cương học phần.