Trước khi gửi bài cho báo hoặc tạp chí, người viết nên tự so bài mới với các bài mình đã đăng trước đó, vì đoạn lặp lại từ bài cũ của chính mình vẫn có thể bị toà soạn coi là trùng lặp, nhất là khi bài cũ đã thuộc quyền của một toà soạn khác. Cách làm là gom các bài đã đăng thành một kho riêng, so bài mới với kho đó, viết lại phần lặp và khai báo rõ với toà soạn những gì bài mới kế thừa từ bài cũ.
Bài này dành cho cộng tác viên báo chí, chuyên gia viết chuyên mục, người viết bài chuyên ngành gửi tạp chí phổ thông hoặc tạp chí nghề. Với bài báo khoa học và luận án, quy trình ở trường và tạp chí khoa học có những yêu cầu riêng, đã được bàn trong chuyên mục về luận văn, khoá luận trên trang.
Vì sao bài của chính mình vẫn có thể bị coi là trùng
Người viết lâu năm thường xoay quanh vài chủ đề quen. Một chuyên gia dinh dưỡng viết về bữa sáng cho học sinh năm nay, năm sau lại được mời viết về bữa sáng cho người làm văn phòng. Rất tự nhiên, những đoạn giải thích nền tảng, những ví dụ tâm đắc được dùng lại, có khi chép nguyên từ bài cũ cho nhanh.
Vấn đề nằm ở chỗ bài cũ đã đăng ở đâu đó. Nếu bài cũ được đăng trên một tờ báo và theo thoả thuận, quyền đăng tải thuộc về toà soạn đó, việc chép nguyên đoạn sang bài mới gửi toà soạn khác có thể không còn là chuyện riêng của người viết. Toà soạn nhận bài mới cũng không muốn đăng nội dung đã xuất hiện ở nơi khác, vì độc giả và công cụ tìm kiếm sẽ thấy hai bản giống nhau.
Ngoài ra, nhiều toà soạn hiện kiểm trùng bài nhận được. Báo cáo sẽ chỉ ra bài cũ của bạn như một nguồn trùng, và biên tập viên chỉ thấy tỷ lệ cùng tên trang, chưa chắc biết đó là bài của chính bạn. Tự kiểm và khai báo trước giúp tránh hiểu lầm không đáng có.
Gom kho bài đã đăng của chính mình
Muốn so bài mới với bài cũ, trước hết bạn cần có bài cũ ở một chỗ. Đây là việc làm một lần rồi cập nhật dần:
- Lập một thư mục riêng, mỗi bài đã đăng một tệp, đặt tên theo ngày đăng và nơi đăng.
- Lưu bản cuối cùng đã đăng, không chỉ bản bạn gửi, vì toà soạn thường biên tập lại. Nếu không còn bản gửi, chép lại từ trang đã đăng.
- Ghi kèm một tệp danh mục: tên bài, nơi đăng, ngày đăng, thoả thuận về quyền nếu có như toà soạn giữ quyền đăng độc quyền trong bao lâu.
- Với bài đăng trên trang cá nhân, mạng xã hội, cũng lưu vào kho vì chúng vẫn là nguồn trùng công khai.
- Cập nhật kho mỗi khi có bài mới đăng, đừng để dồn cả năm.
Kho này còn hữu ích cho nhiều việc khác: tìm lại ý cũ, chứng minh bạn là tác giả khi bị chép, tổng hợp bài thành sách. Coi đó là hồ sơ nghề nghiệp, không chỉ là công cụ kiểm trùng.
So bài mới với kho bài cũ
Cách đơn giản nhất là tính năng so sánh văn bản có sẵn trong phần mềm soạn thảo, đặt bài mới cạnh bài cũ gần chủ đề nhất. Cách này hiệu quả khi bạn biết bài cũ nào có thể bị lặp. Nếu kho có nhiều bài, có những công cụ kiểm trùng cho phép tải lên bộ tài liệu riêng làm nguồn đối chiếu; bài mới được so với toàn bộ kho của bạn, không chỉ với web.
Bạn cũng có thể chạy bài mới qua công cụ kiểm trùng so với web như toà soạn sẽ làm. Bài cũ đã đăng công khai thường xuất hiện trong danh sách nguồn. Cách này cho bạn thấy trước điều biên tập viên sẽ thấy. Bài mới chưa đăng thì đọc kỹ chính sách lưu trữ của công cụ trước khi tải lên, tránh trường hợp công cụ lưu bài lại rồi khi toà soạn kiểm, bài báo trùng với chính bản bạn đã tải.
Khi đọc kết quả, chia đoạn trùng thành ba nhóm: câu thông thường, thuật ngữ, cách nói quen của bạn, không cần xử lý; đoạn giải thích nền tảng lặp lại gần nguyên văn, nên viết lại hoặc rút gọn; đoạn chép nguyên từ bài cũ có thoả thuận độc quyền, phải viết lại hẳn hoặc xin phép toà soạn cũ.
Xử lý từng loại đoạn lặp
Bảng dưới gợi ý cách xử lý cho các loại đoạn lặp hay gặp khi so với bài cũ của chính mình:
| Loại đoạn lặp | Cách xử lý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Câu giải thích khái niệm nền tảng | Viết lại ngắn hơn, theo góc của bài mới | Độc giả bài mới có thể khác độc giả bài cũ |
| Ví dụ tâm đắc dùng nhiều lần | Thay ví dụ mới, hoặc kể lại với chi tiết khác hợp chủ đề mới | Độc giả quen sẽ nhận ra ví dụ cũ |
| Số liệu, bảng tổng hợp đã công bố trong bài cũ | Dẫn lại có ghi rõ đã công bố ở đâu, cập nhật nếu có số mới | Không bịa số mới; ghi rõ nguồn |
| Đoạn lập luận chính gần như nguyên văn | Viết lại hẳn, hoặc cân nhắc bài mới có thật sự mới không | Đây là dấu hiệu bài mới đang lặp bài cũ |
| Đoạn thuộc bài có thoả thuận độc quyền | Không dùng nguyên văn; xin phép toà soạn cũ nếu cần | Đọc lại thoả thuận đã ký |
Nếu sau khi xử lý mà bài mới còn quá ít nội dung riêng, có lẽ chủ đề đó bạn đã viết đủ. Đề xuất với toà soạn một góc khác sẽ tốt hơn gửi một bài na ná bài cũ.
Viết bài mới cùng chủ đề mà không lặp bài cũ
Bắt đầu từ độc giả, không từ bài cũ. Hỏi lại: độc giả của toà soạn lần này là ai, họ đang gặp vấn đề gì mà độc giả bài cũ không gặp. Dàn ý dựng từ câu hỏi đó sẽ khác bài cũ một cách tự nhiên, không cần cố đổi chữ.
Viết dàn ý trước khi mở bài cũ. Nếu mở bài cũ ra trước, bạn sẽ bị kéo theo cấu trúc cũ. Viết dàn ý mới, rồi mới mở bài cũ xem có ý nào đáng kế thừa và kế thừa thế nào.
Tìm chất liệu mới. Một trường hợp mới gặp trong nghề, một câu hỏi bạn đọc gửi tới, một thay đổi của quy định hay thói quen tiêu dùng từ lần viết trước. Chất liệu mới là thứ làm bài mới đáng đăng.
Đổi hình thức trình bày. Bài cũ là văn xuôi lập luận thì bài mới có thể là các bước làm, bảng so sánh, hoặc hỏi đáp. Cùng một kiến thức nhưng phục vụ cách đọc khác.
Ghi chú phần kế thừa ngay khi viết. Đoạn nào dẫn lại từ bài cũ, đánh dấu luôn trong bản nháp. Đến lúc gửi, bạn có sẵn danh sách để khai báo, không phải nhớ lại.
Đọc thể lệ và thoả thuận với từng toà soạn
Mỗi báo, tạp chí có thể lệ nhận bài riêng: có nơi chỉ nhận bài chưa đăng ở bất kỳ đâu, kể cả trang cá nhân; có nơi chấp nhận bài đã đăng trên trang cá nhân nếu khai báo; có nơi giữ quyền đăng độc quyền trong một thời gian rồi tác giả được đăng lại. Thể lệ thường nằm ở mục hướng dẫn cộng tác viên hoặc được gửi kèm thư mời viết.
Đọc kỹ thể lệ trước khi gửi, nhất là các điểm: bài đã đăng trên trang cá nhân có được nhận không, sau bao lâu thì tác giả được đăng lại bài trên trang mình, có được gửi cùng một bài cho nhiều nơi cùng lúc không. Nhiều toà soạn không chấp nhận gửi một bài cho nhiều nơi cùng lúc; vi phạm điều này dễ làm mất quan hệ cộng tác.
Khi không chắc, hỏi biên tập viên phụ trách trước khi gửi. Một câu hỏi ngắn tốt hơn nhiều so với việc bài bị trả lại hoặc bị gỡ sau khi đăng. Lưu lại câu trả lời cùng hồ sơ bài.
Với người viết cộng tác thường xuyên cho nhiều nơi, một bảng nhỏ ghi thể lệ của từng toà soạn rất đáng làm: tên toà soạn, có nhận bài đã đăng trên trang cá nhân không, thời gian giữ quyền độc quyền, người liên hệ. Mỗi khi chuẩn bị gửi bài, nhìn bảng một lần là biết bài nào gửi được nơi nào, tránh nhầm lẫn giữa các toà soạn có quy định khác nhau.
Khai báo với toà soạn: viết thế nào
Nếu bài mới có kế thừa từ bài cũ, như dùng lại một khung phân tích, một bảng số liệu, hoặc phát triển từ một bài đăng trên trang cá nhân, hãy ghi rõ trong thư gửi bài. Ví dụ giả định: "Bài này phát triển từ một bài ngắn em đăng trên trang cá nhân tháng trước, phần thứ ba đã viết lại toàn bộ; bảng tổng hợp ở phần hai dẫn lại từ bài em đăng trên một tạp chí năm ngoái, có ghi nguồn trong bài."
Khai báo như vậy cho biên tập viên đủ thông tin để quyết định, và khi báo cáo kiểm trùng chỉ ra bài cũ, họ đã biết lý do. Đó cũng là cách thể hiện sự chuyên nghiệp, khiến toà soạn tin tưởng giao việc tiếp.
Không nên giấu đoạn lặp bằng cách đổi từ, đảo câu cho khác bài cũ. Biên tập viên có kinh nghiệm thường nhận ra, và khi đó việc không khai báo trở thành vấn đề lớn hơn bản thân đoạn lặp. Với các thủ thuật làm sai lệch văn bản như chèn ký tự lạ, hậu quả còn nặng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Dùng lại đoạn văn trong bài cũ của chính mình có bị coi là đạo văn không?
Việc này thường được gọi là tự đạo văn hoặc tái sử dụng văn bản. Mức độ nghiêm trọng tuỳ quy định của toà soạn, việc có khai báo hay không và quyền đối với bài cũ. Cách an toàn là viết lại hoặc khai báo rõ phần kế thừa.
Bài đã đăng trên trang cá nhân có gửi báo được không?
Tuỳ thể lệ từng toà soạn. Có nơi chỉ nhận bài chưa đăng ở bất kỳ đâu, có nơi chấp nhận nếu được khai báo. Đọc thể lệ hoặc hỏi biên tập viên trước khi gửi, và nói rõ bài đã đăng ở đâu.
Gửi một bài cho nhiều báo cùng lúc có sao không?
Nhiều toà soạn không chấp nhận việc này vì có thể dẫn tới hai nơi cùng đăng một bài. Nếu muốn gửi nơi khác, chờ toà soạn đầu trả lời hoặc rút bài bằng văn bản trước, rồi mới gửi tiếp.
Toà soạn kiểm trùng bài thấy trùng với bài cũ của mình thì giải thích thế nào?
Nêu rõ bài cũ là của bạn, đăng ở đâu, khi nào, phần nào kế thừa và đã xử lý ra sao. Tốt nhất là khai báo ngay khi gửi bài để biên tập viên không phải hỏi lại.
Có cần lưu lại các bài đã đăng của mình không?
Nên lưu bản cuối đã đăng kèm nơi đăng, ngày đăng và thoả thuận về quyền nếu có. Kho này giúp so bài mới với bài cũ, chứng minh bạn là tác giả khi bị chép, và tổng hợp bài về sau.
Sau bao lâu thì được đăng lại bài báo lên trang cá nhân?
Không có thời hạn chung. Tuỳ thoả thuận với toà soạn: có nơi giữ quyền độc quyền trong một thời gian, có nơi cho đăng lại ngay nếu ghi nguồn. Đọc lại thoả thuận hoặc hỏi toà soạn trước khi đăng.