Kiểm tra trùng lặp tiểu luận cho cả lớp nên đi theo một quy trình cố định: thống nhất cách nộp và định dạng tệp từ đầu học phần, chạy kiểm với cùng một cấu hình cho mọi bài, chia bài theo mức cần đọc kỹ, đọc báo cáo của những bài có dấu hiệu, rồi phản hồi cho cả lớp và cho từng người. Con số tỷ lệ chỉ là điểm bắt đầu để mở báo cáo, không phải kết luận.
Phần dưới đây viết cho giảng viên phụ trách một hoặc vài lớp, mỗi lớp vài chục đến hơn một trăm bài. Các bước không gắn với phần mềm cụ thể nào, vì mỗi trường dùng một hệ thống khác nhau; chỗ nào liên quan đến xử lý vi phạm thì làm theo quy chế hiện hành của trường và khoa, bài này không thay thế quy chế đó.
Chuẩn bị từ đầu học phần, trước khi có bài nào để kiểm
Phần lớn rắc rối khi kiểm trùng cả lớp không nằm ở phần mềm mà ở khâu thu bài: tệp đặt tên lung tung, có bạn nộp ảnh chụp, có bạn nộp bản có cả đề bài và bìa dài hai trang, có nhóm nộp chung một tệp nhưng ghi thiếu tên. Đến lúc chạy kiểm, giảng viên mất nửa ngày chỉ để sắp xếp lại. Vì vậy việc đầu tiên là ghi rõ trong đề cương hoặc buổi học đầu: nộp tệp gì, đặt tên theo mẫu nào, có bìa hay không, có cần tách danh mục tài liệu tham khảo ra không.
Thứ hai là nói trước với sinh viên rằng bài sẽ được kiểm trùng, kiểm bằng hệ thống của trường, và kết quả được đọc như thế nào. Nhiều sinh viên năm đầu không biết rằng một đoạn chép từ trang mạng mà không ghi nguồn sẽ hiện lên rất rõ. Nói trước không làm giảm tác dụng của việc kiểm; ngược lại, nó khiến phần lớn sinh viên tự cẩn thận hơn, và lớp ít bài phải xử lý về sau.
Thứ ba là tìm hiểu hệ thống trường đang dùng có chế độ lưu bài vào kho hay không. Nếu có, bài nộp lần một sẽ nằm trong kho, và khi sinh viên nộp lại bản sửa, bài mới sẽ trùng gần như toàn bộ với bản cũ của chính các em. Hỏi bộ phận phụ trách cách tắt lưu, hoặc cách loại trừ bài cũ của cùng người nộp, trước khi bắt đầu.
Thu bài và chạy kiểm: cùng một cấu hình cho mọi bài
Sự công bằng của việc kiểm trùng nằm ở chỗ mọi bài được đo bằng cùng một cách. Một trình tự gợi ý:
- Thu bài qua một kênh duy nhất, tốt nhất là hệ thống học tập của trường, để có ngày giờ nộp và người nộp rõ ràng.
- Kiểm nhanh định dạng: tệp mở được, có chữ chứ không phải ảnh, đúng tên theo mẫu. Bài nộp ảnh hoặc PDF scan thì báo sinh viên nộp lại bản chữ trong hạn ngắn, thay vì tự chuyển đổi.
- Chọn cấu hình một lần và ghi lại: có loại trừ phần trích dẫn trong ngoặc kép không, có loại trừ danh mục tài liệu tham khảo không, có bỏ qua những đoạn trùng quá ngắn không.
- Đưa đề bài, phần hướng dẫn và mẫu bìa vào danh sách loại trừ nếu hệ thống cho phép, vì những phần này giống nhau ở mọi bài.
- Chạy kiểm cho cả lớp trong một lần, cùng ngày, để kho so sánh của hệ thống không thay đổi giữa các bài.
- Xuất bảng tổng hợp: tên tệp, tỷ lệ tổng, nguồn lớn nhất và tỷ lệ của nguồn đó.
Nếu giữa chừng phải đổi cấu hình, chạy lại cho cả lớp chứ không chỉ cho vài bài. Hai bài được kiểm bằng hai cấu hình khác nhau thì con số không đặt cạnh nhau được, và sinh viên có quyền thắc mắc về điều đó.
Chia bài theo mức cần đọc, không phải để xếp thứ tự sinh viên
Bảng tổng hợp có thể dài hàng trăm dòng. Thay vì sắp theo tỷ lệ từ cao xuống thấp rồi nhìn vào đầu danh sách, nên chia bài thành ba nhóm theo mức cần đọc báo cáo. Mục đích là phân bổ thời gian đọc, không phải đánh giá hay xếp thứ tự người học.
| Nhóm | Dấu hiệu trong bảng tổng hợp | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Đọc lướt | Tỷ lệ thấp, nhiều nguồn nhỏ rải rác, không nguồn nào nổi trội | Mở báo cáo xem nhanh vài đoạn tô màu, thường là cụm từ chuyên ngành, câu trích có ngoặc kép |
| Đọc kỹ | Một nguồn chiếm phần lớn tỷ lệ, hoặc có đoạn dài liền mạch trùng một trang mạng | Đọc từng đoạn, đối chiếu nguồn, xem có ghi nguồn không, ghi chú cụ thể |
| Đối chiếu trong lớp | Nguồn trùng là bài của một sinh viên khác trong cùng lớp hoặc khoá trước | Đặt hai bài cạnh nhau, xem trùng ở phần nào, chưa kết luận ai chép ai |
Một bài tỷ lệ thấp nhưng có một đoạn dài chép nguyên văn không ghi nguồn vẫn cần đọc kỹ; một bài tỷ lệ khá cao nhưng toàn là trích dẫn có ngoặc kép và ghi nguồn đầy đủ thì có thể chỉ là cách viết dựa quá nhiều vào trích dẫn, vấn đề của kỹ năng chứ không phải của trung thực. Nhóm được chọn theo dấu hiệu, không theo một ngưỡng số cố định.
Đọc báo cáo của những bài cần đọc kỹ
Với mỗi bài trong nhóm đọc kỹ, câu hỏi đầu tiên là phần trùng nằm ở đâu. Trùng ở phần mở đầu và cơ sở lý thuyết thường do sinh viên lấy định nghĩa từ giáo trình, nhiều khi có ghi nguồn nhưng sai cách. Trùng ở phần phân tích, phần liên hệ thực tế hoặc kết luận thì đáng chú ý hơn nhiều, vì đó là phần lẽ ra phải là suy nghĩ riêng của người viết.
Câu hỏi thứ hai là phần trùng có được ghi nguồn hay không. Đoạn trùng có ngoặc kép và ghi rõ nguồn là trích dẫn, có thể quá dài nhưng không phải chép lén. Đoạn diễn giải lại ý một tài liệu và có ghi nguồn ở cuối câu là cách làm đúng dù máy vẫn tô màu vài cụm từ. Đoạn liền mạch giống hệt một trang mạng mà không có dòng nguồn nào là trường hợp cần trao đổi với sinh viên.
Câu hỏi thứ ba là nguồn trùng có đáng tin không. Có khi máy báo trùng với một trang tổng hợp đã chép lại chính giáo trình của khoa, hoặc trùng với một bài tiểu luận khoá trước đăng lên mạng. Ghi chú lại cả nguồn mà máy báo lẫn nguồn gốc thật nếu bạn nhận ra được, vì khi nói chuyện với sinh viên, điều quan trọng là các em đã lấy từ đâu chứ không phải máy đã khớp với trang nào.
Ghi chú nên viết ngay vào một tệp riêng cho mỗi bài: đoạn nào, trang nào, nguồn nào, có ghi nguồn hay không, cần hỏi sinh viên điều gì. Ghi chú cụ thể giúp buổi trao đổi sau đó đi thẳng vào nội dung, và giúp bạn nhất quán khi đọc bài thứ năm mươi như khi đọc bài thứ năm.
Phản hồi cho cả lớp trước, cho từng người sau
Sau khi đọc xong, thường sẽ thấy vài lỗi lặp lại ở nhiều bài: chép định nghĩa không ghi nguồn, ghi nguồn ở cuối bài nhưng không ghi trong thân, trích dẫn cả đoạn dài thay vì tóm ý, dùng lại nguyên một bảng số liệu của người khác. Những lỗi này nên được nói chung cho cả lớp trong một buổi học hoặc một thông báo, kèm ví dụ minh hoạ tự viết, không lấy đoạn văn thật của sinh viên nào. Cả lớp cùng học được mà không ai bị chỉ mặt.
Phản hồi riêng dành cho từng bài, gửi kín cho sinh viên đó. Phản hồi tốt nói cụ thể đoạn nào có vấn đề, vấn đề là gì, và sinh viên cần làm gì: ghi bổ sung nguồn, viết lại đoạn bằng lời của mình, hay đến gặp giảng viên. Tránh những câu chung chung như bài đạo văn nhiều, vì sinh viên không biết bắt đầu sửa từ đâu và dễ phản ứng phòng thủ.
Với những bài cần trao đổi trực tiếp, hẹn gặp riêng thay vì nêu trong nhóm chung của lớp. Buổi gặp nên mở đầu bằng câu hỏi để sinh viên giải thích cách các em đã viết, chưa vội kết luận. Phần này được bàn kỹ hơn ở bài về việc thấy tỷ lệ trùng cao thì nên nói chuyện trước, kết luận sau. Nếu sau trao đổi vẫn có vi phạm cần xử lý, việc xử lý đi theo quy chế của trường, không phải theo cảm nhận riêng của người chấm.
Lưu hồ sơ và giữ kín bài của sinh viên
Mỗi đợt kiểm trùng nên để lại một bộ hồ sơ gọn: bảng tổng hợp, cấu hình đã dùng, báo cáo của những bài đã đọc kỹ, ghi chú và nội dung phản hồi đã gửi. Bộ hồ sơ này cần khi sinh viên phúc khảo, khi khoa rà soát học phần, hoặc khi chính giảng viên muốn so sánh xem lớp năm nay có tiến bộ hơn lớp năm trước về cách ghi nguồn. Thời gian lưu theo quy định của trường về hồ sơ học tập.
Bài của sinh viên là sản phẩm của các em và có thông tin cá nhân như họ tên, mã số, có khi cả nơi thực tập. Chỉ dùng hệ thống trường đã chỉ định để kiểm, không tải bài lên những trang kiểm tra đạo văn miễn phí không rõ chính sách lưu trữ, vì bài có thể bị lưu lại và xuất hiện ở nơi khác. Khi cần nhờ đồng nghiệp đọc giúp một trường hợp khó, che họ tên và mã số trước khi chuyển.
Nếu dùng công cụ trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ đọc hoặc tóm tắt báo cáo, cũng áp dụng nguyên tắc đó: không đưa bài có tên thật của sinh viên vào công cụ công khai, và không để công cụ đó đưa ra kết luận thay người chấm.
Những việc nên tránh khi kiểm cả lớp
Một vài thói quen tưởng là tiết kiệm thời gian nhưng gây hậu quả lớn:
- Đặt một ngưỡng tỷ lệ rồi trừ điểm tự động cho mọi bài vượt ngưỡng, không đọc báo cáo.
- Công bố bảng tỷ lệ của cả lớp trong nhóm chung, kể cả khi đã che tên, vì sinh viên trong lớp thường đoán ra được bài của nhau.
- Kiểm bài nộp muộn bằng cấu hình khác hoặc vào thời điểm khác mà không ghi lại.
- Chỉ đọc những bài có tỷ lệ cao nhất mà bỏ qua bài có một nguồn lớn bất thường.
- Kết luận một sinh viên chép bài của sinh viên khác chỉ vì báo cáo ghi trùng, khi chưa so hai bài và chưa hỏi cả hai.
- Nhắc tên bài vi phạm như ví dụ trong lớp học sau.
Mỗi điều trên đều từng khiến những người chấm cẩn thận rơi vào tình huống khó xử: sinh viên khiếu nại có lý, hoặc lớp học mất không khí tin cậy. Đọc chậm hơn một chút ở đầu quy trình giúp tránh được phần lớn những tình huống đó.
Câu hỏi thường gặp
Giảng viên có cần kiểm trùng tất cả các bài trong lớp không?
Nên kiểm tất cả bằng cùng một cấu hình để đảm bảo công bằng, nhưng không cần đọc kỹ tất cả báo cáo. Chia bài theo dấu hiệu trong bảng tổng hợp giúp dồn thời gian đọc vào những bài thật sự cần xem, còn những bài khác chỉ cần xem lướt vài đoạn tô màu.
Có nên đặt một ngưỡng tỷ lệ trùng cố định cho cả lớp không?
Ngưỡng nếu có phải theo quy định hiện hành của trường và khoa, và chỉ nên dùng làm tín hiệu để đọc kỹ chứ không phải để trừ điểm tự động. Một bài tỷ lệ thấp vẫn có thể chứa đoạn chép không ghi nguồn, còn bài tỷ lệ cao có thể chỉ là trích dẫn nhiều nhưng ghi đủ nguồn.
Sinh viên nộp ảnh chụp hoặc PDF scan thì xử lý thế nào?
Phần mềm kiểm trùng cần đọc được chữ, nên ảnh chụp hoặc bản scan thường cho kết quả gần như bằng không và không có giá trị. Cách gọn nhất là báo sinh viên nộp lại bản chữ trong một hạn ngắn, và ghi yêu cầu định dạng này rõ trong đề cương từ đầu học phần.
Có nên đưa đề bài vào danh sách loại trừ khi kiểm trùng không?
Nên, nếu hệ thống cho phép. Đề bài, hướng dẫn và mẫu bìa giống nhau ở mọi bài nên sẽ làm tỷ lệ của cả lớp tăng lên mà không nói lên điều gì. Loại trừ những phần này giúp con số phản ánh đúng phần sinh viên tự viết hơn.
Phản hồi kết quả kiểm trùng cho sinh viên nên gửi chung hay riêng?
Lỗi chung của nhiều bài nên nói cho cả lớp bằng ví dụ tự viết, không lấy đoạn văn thật của ai. Phản hồi về từng bài gửi riêng cho từng sinh viên, nói rõ đoạn nào, vấn đề gì và cần sửa ra sao, để các em biết bắt đầu từ đâu mà không bị nêu tên trước lớp.
Có được tải bài sinh viên lên trang kiểm tra đạo văn miễn phí để kiểm nhanh không?
Không nên. Bài của sinh viên có thông tin cá nhân và là sản phẩm của các em, trong khi nhiều trang miễn phí không nói rõ có lưu bài lại hay không. Hãy dùng hệ thống trường chỉ định, và khi cần nhờ người khác đọc giúp thì che họ tên, mã số trước.