Khi đồng ý cho người khác dùng lại bài viết, hãy thoả thuận bằng văn bản, dù chỉ là một thư điện tử, nêu rõ năm điều: bài nào được dùng, dùng ở đâu, ghi tên tác giả và nguồn ra sao, có được sửa hay không, và trong thời gian bao lâu. Một thoả thuận rõ ràng biến người lẽ ra có thể chép bài của bạn thành người đăng lại đàng hoàng, và là căn cứ khi có ai làm sai điều đã hứa.
Thực tế, phần lớn rắc rối về bài viết đăng lại không đến từ người cố ý chép mà từ những đồng ý miệng mơ hồ: “cứ dùng đi”, “ghi nguồn giúp là được”. Vài tháng sau, bài bị cắt ngắn, đổi tiêu đề, bỏ tên tác giả, xuất hiện ở chỗ bạn không ngờ, và không ai nhớ đã hứa gì. Bài này đi qua các điều khoản nên có, cách ghi nguồn cụ thể, chuyện sửa bài, có thu phí hay không, giấy phép mở, và xử lý khi bên kia không làm đúng.
Vì sao nên có văn bản, kể cả với người quen
Người xin dùng lại bài thường là người quen, đối tác, một trang cùng lĩnh vực, một thầy cô muốn đưa vào tài liệu lớp học. Với người quen, đòi văn bản có vẻ khách sáo. Nhưng văn bản ở đây không cần là hợp đồng dày nhiều trang. Một thư điện tử ngắn liệt kê các điều kiện, bên kia trả lời đồng ý, là đã có thoả thuận bằng văn bản đủ dùng cho phần lớn trường hợp.
Một trường hợp riêng là giáo viên, giảng viên xin dùng bài làm tài liệu lớp học. Pháp luật thường có ngoại lệ cho việc dùng tác phẩm trong giảng dạy, nhưng với điều kiện và phạm vi nhất định, như không nhằm mục đích thương mại, có ghi tên tác giả và nguồn. Khi thầy cô hỏi xin, một thư ngắn đồng ý kèm yêu cầu ghi nguồn là đủ, và cũng là dịp nói rõ nếu tài liệu được in thành sách bán hay đưa lên khoá học thu phí thì cần trao đổi lại.
Văn bản giúp cả hai bên. Bạn có căn cứ khi bài bị dùng sai cách. Bên kia có bằng chứng mình được phép, phòng khi người khác thấy bài trên trang họ và tưởng họ chép. Thiếu văn bản, cả hai cùng dựa vào trí nhớ, mà trí nhớ về một cuộc trò chuyện vài tháng trước thường không khớp nhau.
Theo nguyên lý chung, việc cho phép người khác khai thác tác phẩm thường được thể hiện qua thoả thuận, và với những trường hợp có giá trị kinh tế, pháp luật có thể yêu cầu hình thức văn bản với những nội dung nhất định. Với thoả thuận đơn giản giữa người viết và một trang đăng lại không thu phí, thư điện tử thường đủ. Với thoả thuận có thu phí, độc quyền, hoặc kéo dài, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và tra quy định hiện hành về hợp đồng sử dụng tác phẩm.
Những điều khoản nên có
Bảng dưới là danh sách gợi ý, ví dụ giả định cho một trường hợp một trang tin chuyên ngành xin đăng lại một bài blog:
| Điều khoản | Nêu gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Bài được dùng | Tên bài, ngày đăng gốc, có gồm ảnh không | Bài về cách bảo quản hạt giống, gồm ba ảnh tự chụp |
| Nơi dùng | Trang web, ấn phẩm, kênh cụ thể | Chỉ trên trang tin của bên nhận, không đưa sang ấn phẩm in |
| Ghi nguồn | Tên tác giả, tên trang gốc, vị trí ghi | Dòng đầu bài ghi tên tác giả và trang gốc |
| Sửa bài | Được sửa gì, không được sửa gì | Được sửa lỗi chính tả, không đổi tiêu đề, không cắt đoạn |
| Thời hạn | Từ khi nào tới khi nào, hoặc tới khi có yêu cầu gỡ | Không thời hạn, gỡ khi tác giả yêu cầu |
| Độc quyền | Bên kia có quyền riêng hay bạn vẫn cho người khác dùng | Không độc quyền |
| Thù lao | Có hay không, cách tính, khi nào trả | Không thu phí |
Không phải trường hợp nào cũng cần đủ bảy dòng, nhưng bốn dòng đầu nên luôn có. Ghi càng cụ thể càng ít tranh cãi về sau.
Ghi nguồn thế nào cho rõ
Câu “ghi nguồn giúp” có thể được hiểu theo rất nhiều cách: một dòng chữ nhỏ ở cuối bài, chữ “sưu tầm”, tên trang mà không có tên tác giả, hoặc tên tác giả mà không có nơi đăng gốc. Vì vậy, hãy nói cụ thể bạn muốn ghi như thế nào.
Một yêu cầu ghi nguồn đầy đủ thường gồm: tên tác giả, tên bài gốc, nơi đăng gốc, và một câu cho biết bài được đăng lại có sự đồng ý. Vị trí cũng quan trọng: nhiều người viết muốn dòng ghi nguồn ở đầu bài, trước nội dung, để người đọc biết ngay đây là bài đăng lại. Nếu bạn muốn có đường dẫn về bài gốc, ghi rõ yêu cầu đó trong thoả thuận.
Với ảnh trong bài, nên yêu cầu ghi tên người chụp ngay dưới ảnh, vì ảnh thường bị tách khỏi bài và dùng lại ở chỗ khác. Với bài được dịch sang ngôn ngữ khác, yêu cầu ghi rõ đây là bản dịch, kèm tên người dịch và tác giả gốc. Một mẫu dòng ghi nguồn ngắn, bạn tự soạn sẵn và gửi kèm thoả thuận, giúp bên kia làm đúng ngay từ đầu mà không phải đoán.
Được sửa đến đâu
Sửa kỹ thuật. Sửa lỗi chính tả, đổi định dạng cho hợp trang, chia lại đoạn cho dễ đọc. Phần lớn người viết đồng ý với kiểu sửa này, nhưng vẫn nên ghi rõ.
Cắt ngắn và đổi tiêu đề. Bên đăng lại hay muốn cắt bớt cho vừa khuôn khổ, đổi tiêu đề cho hợp độc giả của họ. Cắt ngắn có thể làm mất ý, đổi tiêu đề có thể làm sai thông điệp. Nếu đồng ý, nên yêu cầu được xem bản sửa trước khi đăng.
Thêm nội dung. Chèn thêm đoạn quảng cáo, đường dẫn bán hàng, ý kiến của bên đăng lại vào giữa bài. Việc này khiến người đọc tưởng những phần thêm cũng là của bạn. Nên nói rõ mọi phần thêm phải tách riêng, ghi là của bên đăng lại.
Dịch và chuyển thể. Dịch sang ngôn ngữ khác, chuyển thành video, bài nói. Đây là tạo tác phẩm phái sinh, nên thoả thuận riêng, không mặc định đi kèm quyền đăng lại.
Quyền bảo vệ sự toàn vẹn. Theo nguyên lý chung, tác giả có quyền không cho người khác sửa chữa, cắt xén làm sai lệch tác phẩm. Thoả thuận rõ về chuyện sửa giúp tránh tranh cãi về quyền này.
Thu phí hay không, độc quyền hay không, và giấy phép mở
Cho dùng miễn phí hay thu phí là quyết định của bạn, tuỳ giá trị bài và mục đích của bên kia. Bài này không nêu mức phí cụ thể vì mỗi lĩnh vực, mỗi loại bài một khác. Điều cần nhớ là nếu có thù lao, thoả thuận phải nói rõ cách tính, thời điểm trả, và điều gì xảy ra nếu chậm trả. Nếu bên kia muốn độc quyền, tức là bạn không được cho ai khác dùng bài nữa, thậm chí có khi phải gỡ bài khỏi trang của mình, đây là điều kiện lớn, nên cân nhắc kỹ và thường đi kèm thù lao tương xứng.
Nếu bạn muốn nhiều người được dùng lại bài mà không phải thoả thuận với từng người, có thể dùng giấy phép mở: ghi ở cuối bài rằng bài được phát hành theo một bộ giấy phép mở cụ thể. Các bộ giấy phép mở phổ biến có nhiều loại, khác nhau ở chỗ có cho dùng vào mục đích thương mại không, có cho sửa đổi không, có bắt bản sửa đổi phải dùng cùng giấy phép không. Hãy đọc kỹ ý nghĩa từng loại trước khi chọn, vì giấy phép mở thường không thu hồi được với những bản người khác đã nhận theo giấy phép đó.
Giấy phép mở hợp với bài kiến thức bạn muốn lan rộng. Bài có giá trị kinh tế, bài bạn muốn kiểm soát nơi xuất hiện, thì thoả thuận từng trường hợp phù hợp hơn.
Khi bên kia không làm đúng thoả thuận
Nếu bên đăng lại không ghi nguồn như đã hứa, cắt sửa ngoài thoả thuận, hoặc đưa bài sang nơi không được phép, hãy xử lý theo trình tự giống như khi bị chép, nhưng nhẹ nhàng hơn vì đã có quan hệ. Bắt đầu bằng một thư nhắc, dẫn lại thoả thuận, chỉ rõ điểm chưa đúng, đề nghị sửa trong một thời hạn hợp lý. Phần lớn trường hợp sẽ được sửa nhanh, vì bên kia có văn bản trước mặt.
Nếu bên kia vẫn không sửa, bạn có thể rút lại sự cho phép theo cách thoả thuận đã nêu, và yêu cầu gỡ bài. Đây là lúc dòng “gỡ khi tác giả yêu cầu” trong thoả thuận phát huy tác dụng. Nếu thoả thuận có thù lao hoặc độc quyền, việc rút lại phức tạp hơn và nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Lưu toàn bộ thư từ thoả thuận, bản bài đã đăng lại, các lần nhắc, vào cùng thư mục với bài gốc. Với người viết có nhiều bài được đăng lại, một bảng theo dõi gồm tên bài, bên được phép, điều kiện, ngày đồng ý, giúp bạn nắm được bài nào đang ở đâu, và phân biệt nhanh bản đăng lại có phép với bản chép khi tra câu đặc trưng. Quy định về hợp đồng sử dụng tác phẩm có thể thay đổi, nên khi cần dựa vào điều luật cụ thể, hãy tra văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Đồng ý qua tin nhắn có được coi là thoả thuận bằng văn bản không?
Tin nhắn, thư điện tử ghi rõ điều kiện và có lời đồng ý của bên kia thường đủ cho thoả thuận đơn giản, không thu phí. Với thoả thuận có thù lao, độc quyền, kéo dài, nên lập văn bản đầy đủ và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Nên yêu cầu ghi nguồn ở đâu trong bài đăng lại?
Nhiều người viết muốn dòng ghi nguồn ở đầu bài, gồm tên tác giả, tên bài gốc, nơi đăng gốc và câu cho biết bài được đăng lại có đồng ý. Ảnh nên ghi tên người chụp ngay dưới ảnh. Ghi rõ yêu cầu trong thoả thuận.
Bên đăng lại có được đổi tiêu đề bài không?
Chỉ khi thoả thuận cho phép. Đổi tiêu đề có thể làm sai thông điệp của bài. Nếu bạn đồng ý cho đổi, nên yêu cầu được xem tiêu đề mới trước khi đăng, và ghi rõ điều đó trong thoả thuận.
Đã cho phép rồi có rút lại được không?
Tuỳ thoả thuận. Nếu có dòng gỡ khi tác giả yêu cầu, bạn rút lại được theo đúng cách đã nêu. Thoả thuận có thù lao hay độc quyền thì phức tạp hơn. Riêng giấy phép mở thường không thu hồi được với bản người khác đã nhận.
Có nên dùng giấy phép mở cho mọi bài viết không?
Không nhất thiết. Giấy phép mở hợp với bài kiến thức bạn muốn lan rộng. Bài có giá trị kinh tế hoặc bạn muốn kiểm soát nơi xuất hiện thì thoả thuận từng trường hợp phù hợp hơn. Đọc kỹ từng loại giấy phép trước khi chọn.