Muốn đăng lại toàn bộ hoặc phần lớn bài của người khác lên trang mình, bạn cần xin phép tác giả hoặc người giữ quyền trước, rồi ghi nguồn đúng theo điều đã thoả thuận; chỉ ghi nguồn mà không xin phép thì chưa đủ. Ghi nguồn là việc tôn trọng quyền được nêu tên, còn đăng lại toàn văn là việc sử dụng tác phẩm, cần sự đồng ý của người giữ quyền, trừ một số trường hợp trích dẫn hợp lý mà pháp luật cho phép.
Bài này nói theo nguyên lý chung về quyền tác giả để bạn biết việc nào cần xin phép, xin thế nào, ghi nguồn ra sao. Quy định cụ thể nằm trong Luật Sở hữu trí tuệ và các văn bản hướng dẫn, có thể được sửa đổi; bạn tra văn bản hiện hành, và với trường hợp cụ thể có giá trị lớn hoặc đang có tranh chấp, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.
Vì sao "có ghi nguồn" không đồng nghĩa với "được phép"
Nhiều trang đăng lại bài báo, bài chia sẻ chuyên môn với dòng "nguồn: tên trang" ở cuối và nghĩ như vậy là đủ. Theo nguyên lý chung của pháp luật về quyền tác giả, tác giả có quyền được nêu tên, và chủ sở hữu quyền có quyền cho phép hoặc không cho phép người khác sao chép, đăng tải tác phẩm. Ghi nguồn đáp ứng quyền thứ nhất, nhưng không thay được sự cho phép ở quyền thứ hai.
Pháp luật thường có các trường hợp được sử dụng tác phẩm không phải xin phép, như trích dẫn hợp lý để bình luận, giới thiệu, minh hoạ, với điều kiện không làm sai ý tác giả, có nêu tên và nguồn, và phần trích không đến mức thay thế tác phẩm. Đăng lại cả bài thì gần như không còn là trích dẫn. Ranh giới cụ thể cần đọc trong văn bản hiện hành, và khi còn phân vân, cách an toàn là xin phép.
Về thực tế, đăng lại không xin phép còn có hệ quả với chính trang của bạn: bài có thể bị yêu cầu gỡ qua nền tảng lưu trữ trang hoặc công cụ tìm kiếm, trang bị đánh giá là nơi chép nội dung, và quan hệ với tác giả, đơn vị đăng bài gốc trở nên căng thẳng trong khi lẽ ra có thể hợp tác.
Đăng lại, trích dẫn hay viết bài mới: chọn cách nào
Trước khi xin phép, cân nhắc xem bạn thật sự cần đăng toàn văn không. Nhiều khi một cách khác đáp ứng mục đích tốt hơn:
| Cách làm | Cần xin phép không | Hợp khi |
|---|---|---|
| Đăng lại toàn văn | Cần | Bài rất phù hợp với độc giả của bạn và tác giả đồng ý |
| Đăng một phần dài, vài đoạn liên tiếp | Thường cần | Muốn giới thiệu phần chính của bài |
| Trích một đoạn ngắn kèm bình luận của bạn | Thường không, nếu là trích dẫn hợp lý và ghi đủ nguồn | Muốn phân tích, phản biện, bổ sung góc nhìn |
| Tóm tắt ý chính bằng lời của bạn, dẫn về bài gốc | Thường không, vẫn nêu tên tác giả, nguồn | Muốn giới thiệu bài cho độc giả của mình |
| Viết bài mới cùng chủ đề, tham khảo nhiều nguồn | Không, nếu thật sự là bài mới | Muốn có nội dung riêng cho trang |
Cột giữa chỉ là nguyên tắc chung để định hướng; "thường" có nghĩa là có ngoại lệ tuỳ hoàn cảnh và quy định hiện hành. Với trang doanh nghiệp, tóm tắt kèm bình luận riêng hoặc viết bài mới thường mang lại nhiều giá trị hơn đăng lại toàn văn, cả với người đọc lẫn với việc trang được tìm thấy.
Xin phép tác giả: các bước và nội dung thư
Xin phép không phức tạp, nhưng nên làm bằng văn bản để có căn cứ về sau. Trình tự gợi ý:
- Xác định ai giữ quyền: với bài trên trang cá nhân thường là tác giả; với bài trên báo, tạp chí, trang của tổ chức, quyền có thể thuộc về đơn vị đó. Đọc phần điều khoản sử dụng của trang gốc, nhiều nơi đã ghi sẵn chính sách đăng lại.
- Tìm kênh liên hệ chính thức: thư điện tử tác giả công khai, mục liên hệ của trang, bộ phận phụ trách bản quyền của toà soạn.
- Viết thư ngắn, nêu rõ: bạn là ai, trang của bạn về chủ đề gì, muốn đăng lại bài nào, đăng toàn văn hay một phần, có sửa gì không, ghi nguồn thế nào, đăng ở đâu và trong bao lâu.
- Đề xuất cách xử lý trùng lặp: bản đăng lại sẽ khai trang gốc hoặc không cho lập chỉ mục, để bài gốc không bị cạnh tranh. Điều này cho tác giả thấy bạn tôn trọng bài của họ.
- Chờ trả lời bằng văn bản. Không trả lời không có nghĩa là đồng ý.
- Lưu thư xin phép và thư đồng ý cùng chỗ với bài đã đăng, kèm ngày tháng.
Một câu mở thư mẫu: "Chào anh chị, em phụ trách nội dung của trang về chăm sóc cây cảnh trong nhà. Bài của anh chị về cách tưới cây trong căn hộ rất hợp với độc giả bên em. Em xin phép đăng lại toàn văn, giữ nguyên nội dung, ghi rõ tên anh chị và nơi đăng bài gốc ở đầu bài." Ví dụ giả định, bạn điều chỉnh theo hoàn cảnh.
Ghi nguồn thế nào cho đúng và đủ
Đặt ở vị trí dễ thấy. Ghi ở đầu bài, hoặc ở cuối bài nhưng có câu dẫn ngay đầu bài rằng đây là bài đăng lại. Người đọc cần biết ngay bài không do trang bạn viết.
Ghi đủ các yếu tố. Tên tác giả, tên bài, nơi đăng gốc, ngày đăng gốc nếu có. Nếu tác giả yêu cầu cách ghi riêng, làm đúng theo đó.
Ghi rõ có sửa hay không. Nếu được phép rút gọn hoặc biên tập, ghi "bài được rút gọn, biên tập với sự đồng ý của tác giả". Không sửa ý của tác giả mà vẫn để tên họ.
Không làm như bài của trang mình. Không đặt tên biên tập viên của trang vào vị trí tác giả, không gắn khung "bài độc quyền", không xoá câu ký tên của tác giả trong bài.
Giữ nguồn khi bài được chia sẻ tiếp. Đoạn trích mạng xã hội của bài đăng lại cũng nên ghi nguồn, đừng để chỉ còn tên trang bạn.
Ảnh, bảng, hình minh hoạ đi kèm bài
Sự cho phép đăng lại bài không tự động bao gồm ảnh trong bài. Ảnh có thể thuộc quyền của người chụp khác, của kho ảnh mà trang gốc đã mua quyền dùng cho riêng họ, hoặc của người trong ảnh. Khi xin phép, hỏi rõ phạm vi: được đăng lại cả ảnh không, ảnh nào cần bỏ.
Nếu ảnh không được phép, thay bằng ảnh bạn tự chụp, tự vẽ hoặc có quyền sử dụng. Đừng giữ ảnh rồi ghi "ảnh minh hoạ, nguồn internet" — dòng chữ đó không làm cho việc dùng ảnh trở nên hợp lệ. Với bảng, sơ đồ, hình vẽ do tác giả tạo ra, chúng là một phần của tác phẩm và theo cùng sự cho phép với bài.
Ảnh có người, nhất là trẻ em, cần thêm thận trọng về quyền hình ảnh cá nhân, ngay cả khi người chụp đã cho phép. Nếu không chắc, bỏ ảnh đó.
Tránh để bản đăng lại cạnh tranh với bài gốc
Khi bản đăng lại có toàn văn, công cụ tìm kiếm sẽ thấy hai trang giống nhau và chỉ chọn một để hiện. Nếu trang của bạn có nhiều tín hiệu hơn, bản đăng lại có thể chiếm chỗ của bài gốc, điều mà tác giả chắc chắn không muốn khi cho phép. Đây cũng là lý do nhiều tác giả đặt điều kiện khi đồng ý.
Cách xử lý thông dụng là đặt thẻ canonical trên bản đăng lại trỏ về bài gốc, hoặc đặt chỉ thị không lập chỉ mục cho bản đăng lại. Như vậy độc giả của bạn vẫn đọc được bài trên trang bạn, còn người tìm kiếm được dẫn về bài gốc. Ghi rõ cách xử lý này trong thư xin phép giúp tác giả yên tâm đồng ý hơn.
Nếu trang của bạn là nơi tổng hợp nhiều bài đăng lại, như trang của hiệp hội nghề nghiệp hay trang tài liệu cho hội viên, nên có một trang giải thích chính sách đăng lại: bài lấy từ đâu, xin phép thế nào, tác giả muốn gỡ thì liên hệ ai. Trang này giúp tác giả và người đọc hiểu cách bạn làm việc, và cho thấy trang của bạn có trách nhiệm với nội dung của người khác.
Ngoài ra, đăng lại sau một khoảng thời gian, khi bài gốc đã được thu thập và có chỗ đứng, cũng giảm rủi ro. Nếu bạn định đăng lại nhiều bài của cùng một tác giả hoặc đơn vị, nên có một thoả thuận chung thay vì xin từng bài.
Khi bài gốc trên mạng xã hội hoặc không rõ tác giả
Bài chia sẻ trên mạng xã hội cũng là tác phẩm của người viết, dù họ đăng công khai. Chia sẻ bằng tính năng của nền tảng, giữ nguyên bài và tên người đăng, thường nằm trong điều khoản của nền tảng đó. Chép bài ra rồi đăng lên website của bạn là việc khác, cần xin phép như với bài trên trang web.
Với bài đã bị chép đi chép lại đến mức không rõ ai là tác giả, đừng coi là "của chung". Thử tìm bản sớm nhất bằng cách tra một câu đặc trưng trong ngoặc kép và xem ngày đăng. Nếu vẫn không xác định được, cách an toàn là không đăng lại, thay vào đó viết bài của riêng bạn về chủ đề đó.
Với văn bản pháp luật, văn bản hành chính, tin tức thời sự thuần tuý đưa tin, pháp luật thường có quy định riêng, nhiều trường hợp không thuộc đối tượng bảo hộ hoặc được dùng rộng rãi hơn. Tuy vậy bài phân tích, bình luận về các văn bản đó lại là tác phẩm có tác giả. Chi tiết cần tra văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Ghi rõ nguồn rồi thì có cần xin phép đăng lại nữa không?
Với việc đăng lại toàn văn hoặc phần lớn bài, theo nguyên lý chung vẫn cần xin phép người giữ quyền. Ghi nguồn là tôn trọng quyền được nêu tên, không thay cho sự cho phép sử dụng tác phẩm. Quy định cụ thể tra trong văn bản hiện hành.
Trích một đoạn ngắn để bình luận có cần xin phép không?
Thường không, nếu là trích dẫn hợp lý: đoạn trích phù hợp mục đích bình luận, không làm sai ý tác giả, có nêu tên và nguồn. Ranh giới cụ thể theo quy định hiện hành; khi phân vân, xin phép vẫn là cách an toàn.
Tác giả không trả lời thư xin phép thì có được đăng không?
Không. Im lặng không phải là đồng ý. Bạn có thể gửi lại sau một thời gian hoặc chọn cách khác như tóm tắt bằng lời của mình, dẫn về bài gốc, hoặc viết bài mới cùng chủ đề.
Đăng lại bài có cần thẻ canonical trỏ về bài gốc không?
Nên làm, hoặc đặt chỉ thị không lập chỉ mục, để bản đăng lại không cạnh tranh với bài gốc trên kết quả tìm kiếm. Nhiều tác giả đặt điều kiện này khi đồng ý, và nêu trước trong thư xin phép giúp dễ được chấp thuận hơn.
Ảnh trong bài có được dùng theo sự cho phép đăng lại bài không?
Không tự động. Ảnh có thể thuộc quyền người khác hoặc kho ảnh. Hỏi rõ phạm vi khi xin phép; ảnh không được phép thì thay bằng ảnh bạn có quyền sử dụng.
Có tranh chấp về bài đăng lại thì nên làm gì?
Gỡ bài hoặc chuyển về nháp trong lúc trao đổi, lưu toàn bộ thư từ, trả lời chừng mực. Với tranh chấp có giá trị lớn hoặc phức tạp, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết hướng xử lý theo quy định hiện hành.